Öznellik Nedir? Nesnellik Nedir? Örneklerle Fark ve Akademik Kullanım

Öznellik, bir ifadenin nesnelerin gerçekliğine değil kişinin duygu, düşünce ve yorumuna dayanmasıdır. Nesnellik ise ifadenin kişisel yorumdan bağımsız biçimde, gözlemlenebilir ve doğrulanabilir verilere dayanmasıdır. “Bu roman çok güzel” cümlesi özneldir; “Bu roman 1954 yılında yayımlandı” cümlesi nesneldir.

Aşağıda iki kavramın tanımı, aralarındaki fark, bir paragrafta nasıl ayırt edildiği ve akademik metinlerde nesnel anlatımın nasıl kurulduğu örneklerle açıklanmaktadır.

Öznellik nedir?

Öznellik, TDK (2011)’ye göre “Özne ile ilgili olan, öznede oluşan, nesnelerin gerçekliğine değil bireylerin düşünce ve duygularına dayanan, enfüsi, subjektif, nesnel karşıtı” olarak tanımlanmaktadır.

Onan ise “Nesnelerin kendi doğal gerçekliği yerine öznenin düşünce ve duygularına dayanan kişisel bilgiye öznel bilgi adı verilmektedir (Onan, s.184).” şeklinde açıklamaktadır.

Öznellik tamamen bireyin algısına ve yorumlamasına göre değişmektedir. Bu nedenle eleştirilere her zaman açıktır.

• Romanlar, insanları hayal dünyasına götürerek onlara başka bir yaşam alanı sağlarlar.
• Gökyüzü; umuttur, hayattır, ihtimaldir.
• Hikayeler bazı kişileri sıkarken; bazılarının da hayal dünyasında yeni pencereler açar.

Yukarıdaki örnek cümlelerde de kişinin kendi kişisel ifadesidir.

Nesnellik nedir?

Nesnellik kavramını TDK (2011) nesnel olma durumu, nesnelerin gerçekliğe dayanma durumu, afakillik, objektiflik olarak açıklamaktadır. Özdemir (2014) ise yazarın kendisini anlatıma katmaması, nesneleri ve olayları bozmadan, kendi duygu ve düşüncelerini dışarıda tutarak oluşturduğu anlatım olarak tanımlamaktadır.

Nesnel anlatımlarda;

• Duygusallığın yerini duruluk alır.
• Sözcükler mecaz ve çarışımsal anlam yerine, gerçek anlamlarında kullanılır.
• Yazar duygularını açığa vuracak söylemlerde bulunmaz.
• Ünlem cümleleri, soru ya da eksiltili cümleler kullanılmaz.

Öznellik ile nesnellik arasındaki fark

Öznel ve nesnel cümle örnekleri

Aynı konu hakkındaki şu cümle çiftleri farkı doğrudan gösterir:

• Öznel: Bu kitap okuduğum en sürükleyici romandı. Nesnel: Bu roman 320 sayfadır ve on iki bölümden oluşur.
• Öznel: Şehrin en güzel mevsimi sonbahardır. Nesnel: Şehirde sonbahar aylarında ortalama sıcaklık 17 dereceye düşer.
• Öznel: Yönetmen bu filmde duyguya fazla yer vermiş. Nesnel: Film 2019 yılında çekilmiş ve iki ödül almıştır.
• Öznel: Öğrencilerin ilgisiz olması sınav sonuçlarını düşürmüş olmalı. Nesnel: Sınav ortalaması geçen yıla göre 8 puan düşmüştür.

Paragrafta öznellik ve nesnellik nasıl ayırt edilir?

Birinci ölçüt: doğrulanabilirlik. Cümlede söylenen şey ölçülebiliyor, sayılabiliyor ya da bir kaynakla kanıtlanabiliyorsa nesneldir. “Sıcaklık 30 dereceydi” doğrulanabilir; “Hava çok bunaltıcıydı” doğrulanamaz.

İkinci ölçüt: değer yargısı bildiren sözcükler. Güzel, kötü, sıkıcı, muhteşem, en iyi gibi sıfatlar ile bence, kanımca, sanırım gibi ifadeler öznelliğin en görünür işaretleridir.

Üçüncü ölçüt: kişiden kişiye değişme. Cümleyi iki farklı kişi okuduğunda ikisi de aynı sonuca varıyorsa nesnel, farklı yorumlar ortaya çıkıyorsa özneldir.

Bir paragrafta bu üç ölçüt çoğu zaman birlikte çalışır. Paragrafın tamamı nesnel görünse bile araya giren tek bir değer yargısı, o cümleyi öznel hâle getirir.

Nesnellik gerçekten mümkün müdür?

Nesnellik kavramı üzerine büyük tartışmalar yaşanmıştır:

• Nesnellik gerçekten var mı?
• İnsanlar gerçekten nesnel olabilir mi?
• Nesnellik ne boyutta olmalıdır?
• Kişi söylediklerini kendisinden bağımsız söyleyebilir mi?

Bu sorular üzerinde uzun süre tartışılmış olan sorulardır.

Bir metnin nesnel ya da öznel olmasının bir tek nedeni vardır: Metnin yazılış amacı.

Akademik metinlerde amaç bilgi vermek olduğundan dolayı süslü veya mecazlı söyleyişlerin kullanılmaması gerekmektedir. Ancak diğer yazı türlerinde ise hayalindeki bir olayı daha edebi bir söyleyişle anlamak amacı vardır.

Bu nedenle nesnellik ve öznellik birbirinin karşıtı olan ikiz çocuk gibidir.

Öznellik ve nesnellik arasında nasıl bir ilişki vardır?

Nesnel anlatım benimsenen akademik çalışmalarda yüklemlerde kullanılan zaman ekleri de farklılık gösterir. Türkçe yapılan tez makale gibi akademik yapılarda genellikle geniş zaman ve şimdiki zaman kullanılır. Aşağıda nesnel anlatımla yazılmış bir pasaj bulunmaktadır.

“Mungan, oyuna, yer değiştirmeye, alegoriye kısacası ironiye baş vururken sanatın her alanındaki bütün türleri melezleştiriyor. İntihalle bütün stillerin yeniden sunuluşuna olanak tanıyor. Yüksek ve alt kültürü karıştırarak geçmişi taklit etmeyen ama onu şimdiki zamana katan yeni eserler oluşturuluyor. (Çevirme, 1999, s. 367, akt: Günay ve Kırman, 2005, s.328)”

Bilimsel çalışmalarda kişi kavramı belirgin değildir bu nedenle ben biz gibi zamirler kullanılmaz. Bunun temel nedenlerinden birisi de çalışmayı ön plana çıkarmak diğeri ise. Çalışma artık topluma mal edildiğinden dolayı kişinin gizlenmelidir. Bundan dolayı edilgen yaptılar kullanılır.

“Bu araştırmada, 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki okuma parçalarında yer alan çocuk imgelerini saptanması amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda 2010 – 2011 ve 2011 – 2012 eğitim öğretim döneminde kullanılan üç ders kitabı incelenmiştir. (Şahbaz ve Çekici, 2012, s.979)” yukarıdaki örnek paragrafta kullanılan edilgen yapıların örneklerine rastlanmaktadır.

Çalışmalarda yapılanlar yazar tarafından anlatılırken kişi zamiri kullanması gerekmektedir bu durumda ‘ben’ yerine ‘biz’ amirini kullanması gerekir. Çalışmalarda çalışmayı yapan kişinin ön planda tutulmaması gerekmektedir.

İlgili rehber: Akademik metin türleri ve yazma sürecinin aşamaları için Akademik Yazım Rehberi yazımıza göz atabilirsiniz.

Tez ve makalede nesnel anlatım nasıl kurulur?

Öznel ve nesnel anlatım ayrımı, akademik yazıda bir üslup tercihi değil, iddianın nasıl desteklendiğiyle ilgili bir kurallar bütünüdür. Lisansüstü bir çalışmada bu ayrım en çok dört yerde görünür hâle gelir: bulguların sunumu, tartışma bölümü, sınırlılıkların yazımı ve kaynak kullanımı.

Bulgular bölümünde

Bulgular bölümü yorum taşımaz; ölçülen değeri ve testin sonucunu bildirir. “Öğrencilerin başarısı çarpıcı biçimde yükselmiştir” cümlesi bir değerlendirmedir, bulgu değildir. Nesnel karşılığı şudur: “Deney grubunun son test ortalaması kontrol grubuna göre anlamlı düzeyde yüksektir (t(58) = 3,41; p = ,001; d = 0,88).” Bulgunun ne anlama geldiği tartışma bölümüne bırakılır.

Tartışma bölümünde

Tartışmada yorum yapılır, ama yorumun da dayanağı olur. Nesnel bir tartışma, kendi bulgusunu alanyazındaki başka bulgularla karşılaştırır ve uyuşmadığı yerde nedenini tartışır. “Beklendiği gibi” ya da “doğal olarak” gibi ifadeler, dayanağı gösterilmediğinde öznel kalır. Bunun yerine hangi çalışmanın hangi örneklemde benzer sonucu verdiği yazılır.

Sınırlılıklar bölümünde

Sınırlılıklar, çalışmanın zayıf yönlerini savunmak için değil, bulgunun hangi koşullarda geçerli olduğunu belirtmek için yazılır. “Örneklem küçük olmasına rağmen sonuçlar güçlüdür” savunmacı ve özneldir. Nesnel karşılığı, örneklem büyüklüğünün genellenebilirliği nasıl sınırladığını açıkça söylemektir.

Kaynak kullanımında

Nesnellik, kaynağın seçiminde de görünür. Yalnızca kendi savını destekleyen çalışmaları göstermek, karşıt bulguları atlamak öznel bir tercihtir. Alanyazın taraması, uyuşmayan bulguları da kapsadığında nesnel sayılır.

Akademik metinde sık yapılan üç öznellik hatası

• Niteleyici sıfatlar: “çarpıcı”, “son derece önemli”, “oldukça yüksek” gibi ifadeler ölçüye değil izlenime dayanır. Yerine ölçülen değer yazılır.
• Kaynaksız genelleme: “Bilindiği üzere öğretmenler bu yöntemi tercih etmektedir” cümlesi, bir çalışmaya dayanmadığında öznel kalır.
• Birinci tekil kişi anlatımı: “Bence bu sonuç şunu gösteriyor” yerine, sonucun neyi gösterdiği dayanağıyla birlikte yazılır. Bazı alanlarda birinci çoğul kişi kabul edilir; bu, çalışılan alanın yazım geleneğine bağlıdır.

Sık sorulan sorular

Öznellik ne demek?

Öznellik, bir yargının nesnelerin gerçekliğine değil kişinin duygu, düşünce ve algısına dayanması durumudur. Öznel ifadeler kişiden kişiye değişir ve doğrulanamaz.

Nesnellik ne demek?

Nesnellik, bir yargının kişisel yorumdan bağımsız biçimde gözlemlenebilir veriye dayanması durumudur. Nesnel ifadeler herkes için aynıdır ve kaynak ya da ölçümle doğrulanabilir.

Öznel ve nesnel cümle nasıl anlaşılır?

Cümlede söylenen şey ölçülebiliyor veya kaynakla kanıtlanabiliyorsa nesnel, değer yargısı bildiren sözcükler içeriyor ve kişiden kişiye değişiyorsa özneldir.

Akademik metinlerde öznel anlatım kullanılabilir mi?

Bulgular ve yöntem bölümlerinde kullanılmaz. Tartışma bölümünde yazarın yorumu yer alabilir; ancak bu yorum da bulgulara ve alanyazına dayandırılarak sunulur.

Bilimsel metinlerde nesnellik neden önemlidir?

Bilimsel bilginin doğrulanabilir ve tekrarlanabilir olması gerekir. Yazarın kişisel yorumuna dayanan bir ifade başka bir araştırmacı tarafından sınanamaz; bu da bulgunun bilimsel değerini zayıflatır.

Konuyla ilgili diğer içerikler

• Akademik Yazım Rehberi: süreç, metin türleri ve temel özellikler
• Akademik metinde iddia ve önerme nasıl kurulur?
• Akademik dil ile konuşma dili arasındaki fark
• Araştırma etiği nedir?

Tez ya da makale yazım sürecinde anlatım, yöntem veya bulguların sunumu konusunda desteğe ihtiyaç duyuyorsanız tez danışmanlığı ve makale danışmanlığı sayfalarına bakabilirsiniz.