Karma Yöntem Araştırmalarında Veri Nasıl Analiz Edilir?

Karma yöntem araştırmalarında veri analizi, nicel ve nitel analizlerin ayrı ayrı yapılıp art arda sunulmasından ibaret değildir. Deseni karma yöntem yapan şey, iki veri setinin belirli bir noktada ve belirli bir yöntemle bütünleştirilmesidir (Fetters, Curry ve Creswell, 2013). Bu yazıda karma yöntem analizinin nasıl planlanacağı, bütünleştirmenin hangi düzeylerde yapılabileceği, birleşik gösterim tablolarının nasıl hazırlanacağı ve bulgular bölümünün nasıl yazılacağı ele alınmaktadır.

Desenlerin genel çerçevesi için karma yöntem araştırma desenleri, iki temel sıralı desen için açıklayıcı sıralı ve keşfedici sıralı desen yazıları incelenebilir.

Temel ilke: iki analiz, tek yorum

Karma yöntem analizinde her veri seti önce kendi kurallarına göre çözümlenir. Nicel veri istatistiksel yöntemlerle, nitel veri tematik ya da içerik analiziyle analiz edilir. İki analiz birbirinin yerine geçmez ve biri diğerinin özeti değildir.

Bütünleştirme, bu iki analizin sonuçları üzerinde yapılır. Bir çalışmada nicel ve nitel bulgular ayrı başlıklarda sunulup sonuç bölümünde yalnızca “bulgular birbirini desteklemektedir” denmişse, bütünleştirme yapılmamış demektir. Bütünleştirmenin gösterilebilir olması beklenir: bir tablo, bir şekil ya da bulgu bazında yürütülmüş bir tartışma.

Nicel veri nasıl analiz edilir?

Nicel aşama, tek yöntemli bir çalışmadaki gibi eksiksiz yürütülmelidir. Sıra genellikle şöyledir:

1. Veri temizliği: Kayıp veri örüntüsü incelenir, uç değerler belirlenir, yanlış girişler düzeltilir.
2. Varsayım kontrolleri: Normallik, varyansların homojenliği, doğrusallık ve çoklu bağlantı sınanır.
3. Betimsel istatistikler: Ortalama, standart sapma, çarpıklık ve basıklık değerleri raporlanır.
4. Test seçimi ve uygulama: Varsayımların karşılanma durumuna göre parametrik ya da non-parametrik testler kullanılır. Ayrım için parametrik ve non-parametrik testler yazısı incelenebilir.
5. Etki büyüklüğü: Anlamlılık değeri tek başına yeterli değildir; etki büyüklüğü mutlaka raporlanmalıdır. Hesaplama ve yorumlama için etki büyüklüğü yazısına bakılabilir.

Karma yöntem çalışmalarında nicel bulguların, ikinci aşamayı besleyecek biçimde ayrıntılı raporlanması önemlidir. Yalnızca “fark anlamlıdır” denmesi yetmez; farkın hangi grupta, hangi yönde ve ne büyüklükte olduğu bilinmelidir.

Nitel veri nasıl analiz edilir?

Nitel analiz genellikle tematik analiz adımlarını izler (Braun ve Clarke, 2006):

1. Veriyle tanışma: Deşifreler bütünüyle okunur, ilk notlar alınır.
2. Kodlama: Anlamlı birimler kodlanır; kodlar veriden türetilir (tümevarımsal) ya da kuramdan getirilir (tümdengelimsel).
3. Tema oluşturma: Kodlar bir araya getirilerek alt temalar ve temalar oluşturulur.
4. Temaların gözden geçirilmesi: Her tema hem kendi içinde tutarlı hem diğerlerinden ayırt edilebilir olmalıdır.
5. Tanımlama ve adlandırma: Temalar açık biçimde tanımlanır.
6. Raporlama: Temalar doğrudan alıntılarla desteklenir; alıntılar katılımcı kodlarıyla verilir.

Karma yöntem çalışmalarında nitel analizin ek bir sorumluluğu vardır: temalar, nicel bulgularla eşleştirilebilecek biçimde tanımlanmalıdır. Çok geniş ya da çok soyut temalar bütünleştirmeyi imkânsız hâle getirir.

Bütünleştirme hangi düzeylerde yapılır?

Fetters, Curry ve Creswell (2013) bütünleştirmeyi üç düzeyde ele alır. Bir çalışmada bu düzeylerin hangisinde bütünleştirme yapıldığı yöntem bölümünde açıkça belirtilmelidir.

1. Tasarım düzeyinde bütünleştirme

Desenin kendisi bir bütünleştirme kararıdır. Aşamaların sırası, ağırlığı ve birbirine bağlanma noktası tasarım düzeyinde belirlenir.

2. Yöntem düzeyinde bütünleştirme

3. Yorumlama ve raporlama düzeyinde bütünleştirme

Bu düzeyde üç yol kullanılır: bitiştirme (bulguların art arda sunulup tartışmada birleştirilmesi), iç içe geçirme (her bulgunun kendi nitel açıklamasıyla birlikte verilmesi) ve sahneleme (bulguların aşama sırasına göre anlatılması). En güçlü raporlama, iç içe geçirme yoluyla yapılanıdır.

Birleşik gösterim tablosu nasıl hazırlanır?

Birleşik gösterim (joint display), nicel ve nitel bulguların aynı tabloda yan yana getirilmesidir ve bugün bütünleştirmenin en yaygın kanıtı olarak kabul edilir (Guetterman, Fetters ve Creswell, 2015). Tablonun sütunları desene göre değişir:

Aşağıda açıklayıcı sıralı bir çalışma için örnek bir birleşik gösterim yer almaktadır:

Son satırdaki gibi çelişkili bulgular tablodan çıkarılmamalıdır. Çelişki, karma yöntem çalışmasının en değerli çıktılarından biridir ve ayrı bir başlıkta tartışılmalıdır.

Veri dönüştürme: nicelleştirme ve nitelleştirme

Bazı çalışmalarda bir veri türü diğerine dönüştürülerek analiz edilir (Onwuegbuzie ve Teddlie, 2003). İki yöntem vardır:

• Nicelleştirme (quantitizing): Nitel kodlar sayısal değerlere dönüştürülür. Örneğin her katılımcı için bir temanın var/yok bilgisi 1/0 olarak kodlanır ve temaların gruplara göre dağılımı ki-kare testiyle sınanır.
• Nitelleştirme (qualitizing): Nicel veriden profil ya da tipoloji oluşturulur. Örneğin kümeleme analiziyle belirlenen öğrenci profilleri, nitel verinin çözümlenmesinde çerçeve olarak kullanılır.

Dönüştürme kullanılacaksa gerekçesi ve sınırlılığı belirtilmelidir. Nicelleştirmede en sık yapılan hata, küçük bir nitel örneklemden elde edilen frekansların genellenebilir sonuçlar gibi sunulmasıdır. Temaların yüzdeleri verilirken örneklemin amaçlı seçildiği hatırlatılmalıdır.

Desene göre analiz sırası

Yakınsayan paralel desende iki analiz birbirinden etkilenmemelidir; analizler bitmeden bulgular karşılaştırılırsa yanlılık oluşur.

Bulgular bölümü nasıl yazılmalıdır?

Üç yazım biçimi kullanılabilir. Seçim desene ve araştırma sorularının yapısına göre yapılmalıdır.

Hangi biçim seçilirse seçilsin, bulgular bölümünün sonunda bütünleştirmeyi gösteren bir tablo ya da şekil bulunmalıdır.

Uyum, tamamlayıcılık ve çelişki

İki veri setinin ilişkisi üç kategoride değerlendirilir ve tartışma bölümünde bu kavramlarla adlandırılmalıdır:

• Uyum (confirmation): Nitel bulgu, nicel bulguyu doğrular. Sonuca duyulan güven artar.
• Tamamlayıcılık (complementarity): Nitel bulgu, nicel bulgunun kapsamadığı bir boyutu ekler. Sonuç genişler.
• Çelişki (discordance): İki bulgu birbirine uymaz. Bu durumda ölçme aracının sınırlılığı, örneklem farkı, sosyal beğenilirlik etkisi ya da kavramın farklı yönlerinin ölçülmüş olması gibi olasılıklar tartışılmalıdır.

Çelişkiyi gizlemek yerine açıklamaya çalışmak, çalışmanın niteliğini yükseltir. Alanyazında karma yöntem çalışmalarının en özgün katkıları çoğunlukla bu bölümlerden çıkar (Bazeley, 2018).

Hangi yazılımlar kullanılır?

• Nicel analiz: SPSS, JASP, R, Stata. Yapısal eşitlik modellemesi gerekiyorsa JASP (SEM modülü) veya R (lavaan paketi).
• Nitel analiz: MAXQDA veya NVivo. Her ikisi de karma yöntem için ek modüller sunar.
• Bütünleştirme: MAXQDA’nın karma yöntem araçları, nitel kodlar ile nicel değişkenleri çapraz tablolayabilir. Bu araçlar kullanılmıyorsa birleşik gösterim tablosu elle hazırlanabilir; önemli olan tablonun varlığıdır, hangi programda üretildiği değildir.

Analiz kalitesi nasıl değerlendirilir?

Analiz planı yöntem bölümünde nasıl yazılır?

Karma yöntem çalışmalarında analiz planı, veri toplanmadan önce yazılmalıdır. Bütünleştirmenin nasıl yapılacağına veri geldikten sonra karar verilirse, çoğu zaman iki veri setinin eşleştirilemediği görülür. Analiz planında şu altı bilgi bulunmalıdır:

1. Her aşamanın analiz yöntemi: Hangi testler, hangi analiz yaklaşımı.
2. Analizlerin sırası: Hangisinin önce yapılacağı ve birinin diğerini besleyip beslemediği.
3. Bütünleştirme düzeyi: Tasarım, yöntem ya da yorumlama düzeylerinden hangisinde.
4. Bütünleştirme yöntemi: Bağlama, kurma, birleştirme ya da gömme.
5. Bütünleştirmenin çıktısı: Birleşik gösterim tablosu, şekil ya da bulgu bazlı tartışma.
6. Uyuşmazlık durumunda izlenecek yol: Çelişkili bulguların nasıl ele alınacağı.

Aşağıdaki paragraf bu unsurları içeren bir analiz planı örneğidir:

“Birinci aşamada toplanan veriler, varsayım kontrollerinin ardından bağımsız örneklem t-testi ve tek yönlü varyans analizi ile çözümlenecek, etki büyüklükleri Cohen’s d ve eta kare ile raporlanacaktır. İkinci aşamada elde edilen görüşme verileri tematik analizle çözümlenecek, kodlayıcılar arası uyum iki bağımsız kodlayıcıyla hesaplanacaktır. Bütünleştirme, yöntem düzeyinde bağlama (connecting) ve yorumlama düzeyinde birleşik gösterim tablosu yoluyla yapılacaktır. Nicel ve nitel bulguların uyuşmadığı durumlarda olası nedenler ayrı bir başlık altında tartışılacaktır.”

Kayıp veri ve katılımcı kaybı nasıl ele alınmalıdır?

İki aşamalı çalışmalarda veri kaybı yalnızca nicel aşamanın sorunu değildir. Sıralı desenlerde aşamalar arasında geçen süre, ikinci aşamada ciddi katılımcı kaybına yol açabilir.

Kaç katılımcının hangi aşamada kaybedildiği, bulgular bölümünün başında sayısal olarak verilmelidir. Bu bilgi çalışmanın şeffaflığını doğrudan etkiler.

Nitel bulgular istatistiksel olarak sınanabilir mi?

Nicelleştirme yoluyla sınanabilir, ancak sınırları vardır. Bir temanın gruplara göre dağılımı ki-kare testiyle karşılaştırılabilir; fakat bunun için nitel örneklemin bu karşılaştırmayı taşıyacak yapıda seçilmiş olması gerekir. Amaçlı örneklemeyle seçilmiş 12–20 kişilik bir gruptan elde edilen frekanslar, evrene ilişkin bir çıkarım için kullanılamaz.

Uygun kullanım şöyledir: temanın hangi katılımcı grubunda daha sık göründüğü betimsel olarak verilir, istatistiksel anlamlılık iddiasında bulunulmaz. Örneğin “on iki katılımcının dokuzunda görülen bu tema, özellikle uzaktan eğitim deneyimi bir yıldan az olanlarda belirgindir” ifadesi uygundur; “temalar arasında anlamlı fark bulunmuştur” ifadesi ise yanıltıcıdır.

Sık yapılan hatalar

• Bulguların art arda sunulup hiç birleştirilmemesi. Karma yöntem çalışmalarında en yaygın eksiklik budur.
• Nitel bulguların nicel bulguların özeti gibi kullanılması. Nitel veri, sayıların tekrarı değil açıklamasıdır.
• Küçük nitel örneklemden yüzde verilmesi. “Katılımcıların %66’sı” ifadesi, 12 kişilik bir grupta yanıltıcıdır.
• Çelişkili bulguların rapordan çıkarılması. Bu, veri seçiciliğidir ve etik açıdan sorunludur.
• Etki büyüklüğünün raporlanmaması. Nitel açıklamanın hangi büyüklükteki bir farkı açıkladığı bilinmelidir.
• Yakınsayan desende analizlerin birbirine bakılarak yapılması. Bağımsızlık bozulur.

Tez savunmasında sıkça sorulan sorular

• İki veri setini tam olarak nerede birleştirdiniz? Bunu hangi tabloda görebiliriz?
• Bütünleştirmeyi hangi yöntemle yaptınız: bağlama mı, kurma mı, birleştirme mi?
• Nicel ve nitel bulgular arasında çelişki oldu mu? Olduysa nasıl açıkladınız?
• Nitel temalarınızı nicelleştirdiniz mi? Bunun sınırlılığı nedir?
• Bulgular bölümünü niçin bu yapıda yazdınız?
• Karma yöntem sorunuzun yanıtı hangi bulguya dayanıyor?

Sık sorulan sorular

Nicel ve nitel bulgular ayrı başlıklarda mı sunulmalıdır?
Sunulabilir, ancak bu tek başına yeterli değildir. Ayrı sunum yapılacaksa bulgular bölümünün sonunda ya da tartışmada bütünleştirmeyi gösteren bir tablo bulunmalıdır.

Karma yöntem analizinde hangi aşama önce yazılır?
Sıralı desenlerde veri toplama sırası izlenir. Yakınsayan desende sıra serbesttir; genellikle nicel bulgular önce verilir.

Nitel temalara yüzde verilebilir mi?
Verilebilir, ancak katılımcı sayısı da mutlaka belirtilmeli ve bunun genellenebilir bir oran olmadığı vurgulanmalıdır.

Birleşik gösterim tablosu zorunlu mudur?
Zorunlu değildir, ancak bütünleştirmenin en açık kanıtıdır. Tablo kullanılmıyorsa bütünleştirmenin başka bir biçimde gösterilmesi gerekir.

Analizleri iki ayrı kişi yapabilir mi?
Yapabilir; hatta nitel analizde ikinci bir kodlayıcı önerilir. Ancak bütünleştirme aşamasının tek bir çerçeveden yürütülmesi gerekir.

Kaynakça

Bazeley, P. (2018). Integrating analyses in mixed methods research. SAGE.

Braun, V. ve Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.

Creswell, J. W. ve Plano Clark, V. L. (2018). Designing and conducting mixed methods research (3. baskı). SAGE.

Fetters, M. D., Curry, L. A. ve Creswell, J. W. (2013). Achieving integration in mixed methods designs: Principles and practices. Health Services Research, 48(6pt2), 2134–2156.

Guetterman, T. C., Fetters, M. D. ve Creswell, J. W. (2015). Integrating quantitative and qualitative results in health science mixed methods research through joint displays. Annals of Family Medicine, 13(6), 554–561.

Onwuegbuzie, A. J. ve Teddlie, C. (2003). A framework for analyzing data in mixed methods research. A. Tashakkori ve C. Teddlie (Ed.), Handbook of mixed methods in social and behavioral research içinde (s. 351–383). SAGE.

Teddlie, C. ve Tashakkori, A. (2009). Foundations of mixed methods research. SAGE.

Nitel veri setini hangi çerçeveyle kodlayacağınız için: İçerik Analizi mi, Tematik Analiz mi?