SPSS (Statistical Package for the Social Sciences), sosyal bilimler, eğitim ve sağlık alanlarında en yaygın kullanılan istatistik yazılımlarından biridir. Menü tabanlı yapısı sayesinde kod yazmadan analiz yapılmasına olanak tanır; bu nedenle nicel araştırmaya yeni başlayanların ilk karşılaştığı program genellikle SPSS olur.
Bu sayfa, SPSS’in hangi durumlarda kullanılacağını, lisans durumunu, hangi analizleri yapabildiğini, analize başlamadan önce tamamlanması gerekenleri ve süreçte en sık karşılaşılan sorunları ele alır.
SPSS her araştırma için doğru araç değildir. Aşağıdaki koşullar sağlanıyorsa uygundur:
Buna karşılık şu durumlarda başka araçlar tercih edilmelidir:
| İhtiyaç | Daha uygun araç |
| Yapısal eşitlik modellemesi, gizil değişkenler | JASP (SEM modülü) veya R (lavaan paketi) |
| Meta-analiz | R (metafor), CMA, JASP |
| Çok düzeyli (hiyerarşik) modeller | R veya Stata |
| Nitel veri, kodlama ve tema analizi | MAXQDA veya NVivo |
| Analizin tekrarlanabilir olması gereken çalışmalar | R veya Stata (kod tabanlı) |
| Çok büyük veri setleri | R, Python veya SAS |
IBM SPSS Statistics ticari bir yazılımdır ve ücretlidir. Ücretsiz bir sürümü bulunmaz. Erişim için üç yol vardır:
| Yol | Kimler için? | Dikkat edilecek nokta |
| Üniversite kampüs lisansı | Öğrenci ve akademik personel | Türkiye’deki üniversitelerin önemli bölümünde vardır. Bilgi işlem daire başkanlığından ya da kütüphane sayfasından sorulmalıdır; çoğu zaman ücretsizdir |
| Öğrenci aboneliği (GradPack) | Kampüs lisansı olmayan öğrenciler | Yetkili satıcılar üzerinden, genellikle 6 veya 12 aylık abonelik olarak satılır. Öğrenci belgesi istenir |
| Deneme sürümü | Kısa süreli kullanım | IBM’in kendi sitesinden süreli deneme alınabilir; süre bitiminde dosyalar açılamaz |
Lisans sürümleri ve süreleri zaman içinde değiştiği için güncel bilgi doğrudan üniversitenizin bilgi işlem biriminden ya da IBM’in resmî sayfasından teyit edilmelidir.
Evet. Aşağıdaki programlar ücretsizdir ve hakemli dergilerde yaygın olarak kullanılmaktadır. Ücretsiz olmaları bulguların geçerliğini etkilemez; önemli olan hangi testin niçin seçildiğidir.
| Program | Öne çıkan yanı |
| JASP | SPSS’e en yakın menü yapısı; etki büyüklüğü ve güven aralıklarını varsayılan olarak verir; Bayesçi analizler |
| R | Her analiz türü için paket bulunur; kod sayesinde tam tekrarlanabilirlik |
| PSPP | SPSS’e benzer arayüz ve dosya uyumu; kapsamı daha dardır |
| Amaç | Analiz | SPSS menüsü |
| Veriyi tanıma | Frekans, ortalama, çarpıklık–basıklık | Analyze → Descriptive Statistics |
| Varsayım kontrolü | Normallik, Levene | Descriptive Statistics → Explore |
| İki grup karşılaştırma | t-testi / Mann-Whitney U | Compare Means / Nonparametric Tests |
| Üç ve daha fazla grup | ANOVA / Kruskal-Wallis | Compare Means / Nonparametric Tests |
| Tekrarlı ölçüm | Bağımlı t-testi, tekrarlı ölçümler ANOVA | Compare Means / General Linear Model |
| İlişki | Pearson, Spearman | Analyze → Correlate |
| Yordama | Çoklu doğrusal regresyon, lojistik regresyon | Analyze → Regression |
| Ölçek analizi | Cronbach alfa, madde-toplam korelasyonu | Analyze → Scale → Reliability |
| Yapı geçerliği | Açımlayıcı faktör analizi | Dimension Reduction → Factor |
| Kategorik ilişki | Ki-kare | Descriptive Statistics → Crosstabs |
Doğrulayıcı faktör analizi SPSS’in kendisinde bulunmaz; JASP ya da R gibi başka bir program gerekir.
Analizde karşılaşılan sorunların büyük bölümü testlerden değil, veri hazırlığındaki eksiklerden doğar.
Olumsuz ifade edilmiş maddeler çevrilmeden toplam puan hesaplanmamalıdır. Beşli ölçekte yeni değer 6 − eski değer formülüyle bulunur; işlem Transform → Recode into Different Variables yolundan yapılır. Bu adım atlandığında güvenirlik katsayısı düşer, hatta negatif çıkar.
| Kontrol | Nasıl yapılır? | Neye bakılır? |
| Aralık dışı değer | Frequencies | 5’li ölçekte 7 gibi imkânsız değerler |
| Kayıp veri örüntüsü | Frequencies | Kayıp rastgele mi, belirli maddelerde mi yoğunlaşıyor? |
| Yinelenen kayıt | Data → Identify Duplicate Cases | Aynı katılımcının iki kez girilmesi |
| Dikkatsiz yanıtlama | Satır bazında standart sapma | Bütün maddelere aynı yanıtı verenler |
| Uç değer | Standartlaştırılmış puan, kutu grafiği | z değeri ±3,29’u aşan gözlemler |
Çıkarılan her gözlemin sayısı ve gerekçesi not edilmelidir.
Hangi testin kullanılacağına veri görüldükten sonra değil, varsayım kontrolleri yapıldıktan sonra karar verilir. Normallik her grup için ayrı sınanmalı, varyansların homojenliği Levene testiyle kontrol edilmelidir. Ayrıntı için normallik testi ve parametrik–non-parametrik test seçimi yazıları incelenebilir.
Her araştırma sorusunun karşısına hangi testin yapılacağı, veri toplanmadan önce yazılmalıdır. Örneklem büyüklüğü de önceden, güç analiziyle belirlenmelidir. Veri geldikten sonra “hangi test anlamlı çıkarsa onu raporlamak” geçerli bir yaklaşım değildir.
| Sorun | Nedeni | Ne yapılmalı? |
| Cronbach alfa negatif ya da çok düşük çıkıyor | Ters maddeler kodlanmamış | Madde-toplam korelasyonu negatif olanlar bulunur, yeniden kodlanır |
| Normallik testi anlamlı çıkıyor | Örneklem büyükken küçük sapmalar bile anlamlı çıkar | Grafikler ve çarpıklık–basıklık birlikte değerlendirilir; n > 200 ise test tek ölçüt olmamalıdır |
| Levene testi anlamlı | Varyanslar homojen değil | Non-parametriğe geçmek yerine t-testinde Welch satırı, ANOVA’da Welch F ve Games-Howell kullanılır |
| Ortalamalar tuhaf derecede yüksek/düşük | Kayıp veri 0 olarak girilmiş | Kayıp değerler tanımlanır, hesaplama tekrarlanır |
| Regresyonda katsayılar beklenmedik işaretli | Çoklu bağlantı | VIF incelenir; 10’un üzerindeyse değişken çıkarılır ya da birleştirilir |
| Faktör analizi anlamlı sonuç vermiyor | Örneklem yetersiz | KMO ve Bartlett kontrol edilir; KMO 0,60’ın altındaysa örneklem artırılmalıdır |
| ANOVA anlamlı ama hangi grup belli değil | Post-hoc yapılmamış | Tukey (varyans homojen) ya da Games-Howell (homojen değil) uygulanır |
| Türkçe karakterler bozuk görünüyor | Dosya kodlaması | Veri farklı kodlamayla yeniden içe aktarılır |
| Excel’den aktarımda sayılar metin olmuş | Ondalık ayırıcı farkı (virgül / nokta) | Aktarım öncesi biçim düzeltilir, değişken türü sayısala çevrilir |
| Analiz aylar sonra tekrarlanamıyor | Syntax kaydedilmemiş | Menülerdeki Paste düğmesiyle her işlem syntax olarak saklanır |
| Eski sürümde dosya açılmıyor | Sürüm uyumsuzluğu | Dosya eski sürüm biçiminde ya da .csv olarak kaydedilir |
SPSS öğrenmek ne kadar sürer?
Menüleri kullanmak birkaç saatte öğrenilir. Zaman alan kısım program değil, hangi testin niçin seçileceğine karar verebilmektir.
Ücretsiz programlarla yapılan analizler dergilerde kabul edilir mi?
Edilir. JASP ve R hakemli dergilerde yaygın olarak kullanılmaktadır. Yöntem bölümünde programın adı ve sürümü belirtilmelidir.
Üniversitemin lisansı yok, ne yapmalıyım?
Önce bilgi işlem birimine sorulmalıdır; birçok kurumda lisans vardır ama duyurulmaz. Yoksa JASP ile aynı analizlerin neredeyse tamamı yapılabilir.
Verimi Excel’de tutup SPSS’e aktarabilir miyim?
Aktarılabilir. Aktarım öncesinde ilk satırın değişken adları olması, ondalık ayırıcının tutarlı olması ve birleştirilmiş hücre bulunmaması gerekir.
Hangi sürümü kullanmalıyım?
Erişebildiğiniz sürüm yeterlidir. Sürüm 27 ve sonrasında etki büyüklüğü çıktıları hazır gelir; daha eski sürümlerde elle hesaplanması gerekir.
Veri setinizin analize hazırlanması, araştırma sorularınıza uygun testlerin seçilmesi, analizlerin SPSS’te yürütülmesi ve bulguların APA 7 düzeninde tablolaştırılıp yorumlanması aşamalarında danışmanlık veriyoruz. Ön değerlendirmede veri setiniz ve araştırma sorularınız birlikte incelenir. Aşağıdaki formu doldurmanız yeterli.
