Alanyazın Taraması

Alanyazın taraması, bir konuda daha önce ne yapıldığını derleyip özetlemek değil, araştırma sorusunun hangi boşluğa karşılık geldiğini gösterebilmektir. İyi kurulmuş bir tarama, okuyucuya çalışmanın neden gerekli olduğunu kanıtlar; kötü kurulmuş bir tarama ise birbirinden bağımsız çalışma özetlerinin arka arkaya sıralandığı bir listeye dönüşür. Bu sayfada tarama türlerinin nasıl ayrıldığı, taramaya başlamadan önce belirlenmesi gerekenler, arama ve tarama adımları, kaynakların nasıl değerlendirileceği ve sık yapılan hatalar ele alınmaktadır.

Hangi tarama türü seçilmelidir?

Tür	Amacı	Yöntem katılığı	Uygun olduğu durum
Anlatısal tarama	Konuyu genel hatlarıyla çerçevelemek	Düşük	Tez giriş bölümü, alanın haritasını çıkarmak
Kapsam belirleme taraması	Alanın sınırlarını ve boşluklarını görmek	Orta	Konunun ne kadar çalışıldığı belirsizken
Sistematik tarama	Belirli bir soruyu yinelenebilir biçimde yanıtlamak	Yüksek	Protokolü önceden yazılabilen dar sorular
Meta analiz	Etki büyüklüklerini istatistiksel olarak birleştirmek	Yüksek	Benzer desenli, sayısal sonuç bildiren çalışmalar
Bibliyometrik çözümleme	Yayın ve atıf örüntülerini incelemek	Orta	Alanın gelişimini niceliksel olarak göstermek

Taramaya başlamadan önce neler belirlenmelidir?

Araştırma sorusu daraltılmalıdır. Kimi, neyi, hangi bağlamda ve hangi sonuç üzerinden incelediğiniz belirlenmeden anahtar kelime listesi kurulamaz.
Dâhil etme ve dışlama ölçütleri yazılmalıdır. Yıl aralığı, dil, yayın türü, çalışma deseni ve örneklem özellikleri baştan kararlaştırılmalıdır. Bu ölçütler tarama sırasında değiştirilirse, gerekçesi kaydedilmelidir.
Veri tabanları seçilmelidir. Tek bir veri tabanı alanı temsil etmez. Alana göre en az iki üç kaynak birlikte kullanılmalı, ayrıca ulusal tez merkezi ve ilgili ulusal dizinler taranmalıdır.
Anahtar kelime kümesi kurulmalıdır. Her kavram için eşanlamlılar, alan dizinlerindeki karşılıklar ve İngilizce Türkçe karşılıklar bir araya getirilmelidir.
Kayıt düzeni kurulmalıdır. Hangi veri tabanında, hangi tarihte, hangi sorgunun kaç sonuç verdiği tablo hâlinde tutulmalıdır. Sistematik taramada bu tablo yöntem bölümünün bir parçasıdır.
Referans yöneticisi hazırlanmalıdır. Kayıtlar en baştan bir kütüphaneye alınmalıdır; ayrıntı için Mendeley sayfasına bakılabilir.

Arama nasıl yapılmalıdır?

Arama, tek bir kutuya konu adı yazmakla değil, sorgu kurmakla yapılır. Kavramlar arasında VE, eşanlamlılar arasında VEYA bağlacı kullanılır; kökten türeyen sözcükler için joker karakter, çok sözcüklü kalıplar için tırnak işareti kullanılır.

Adım	Yapılan	Kayda geçirilecek
Sorgu kurma	Kavram kümelerinin bağlaçlarla birleştirilmesi	Sorgu metninin tamamı
Tarama	Seçilen veri tabanlarında çalıştırma	Veri tabanı adı, tarih, sonuç sayısı
Yinelenenlerin ayıklanması	Aynı kaydın birden çok kaynaktan gelmesi	Çıkarılan kayıt sayısı
Başlık ve özet elemesi	Ölçütlere göre ilk eleme	Elenen ve kalan sayılar
Tam metin incelemesi	Kalan kayıtların tam metinden değerlendirilmesi	Dışlama gerekçeleri
Kaynakça izleme	Seçilen çalışmaların kaynakçalarından ek kayıt bulma	Bu yolla eklenen sayı

Sistematik taramada bu sayılar bir akış şemasında gösterilir. Anlatısal taramada şema zorunlu değildir, ancak hangi ölçütlerle hangi kaynakların seçildiğinin yazılması metnin savunulabilirliğini artırır.

Kaynaklar nasıl değerlendirilir ve nasıl yazıya dökülür?

Seçilen her çalışma için aynı bilgiler çıkarılmalıdır: amaç, desen, örneklem, ölçüm araçları, temel bulgu ve yazarların belirttiği sınırlılıklar. Bu bilgiler bir çıkarım tablosunda toplandığında, çalışmalar arasındaki uyum ve ayrışmalar görünür hâle gelir.

Yazım konuya göre kurulmalıdır. Metin, çalışma çalışma değil tema tema ilerlemelidir. Bir paragrafta birden fazla çalışma aynı savı desteklemek üzere birlikte anılabilir.
Çelişen bulgular gösterilmelidir. Aynı yönde sonuç veren çalışmaların seçilip diğerlerinin dışarıda bırakılması, taramanın güvenilirliğini ortadan kaldırır.
Boşluk açıkça adlandırılmalıdır. Tarama, kendi araştırma sorunuza çıkan bir cümleyle kapanmalıdır: alanyazında hangi soru yanıtsız kalmıştır ve bu çalışma onu nasıl ele almaktadır.
Kaynaklar özgün metinden okunmalıdır. Başka bir çalışmanın aktardığı bilgiye dayanarak atıf yapmak, hata zincirini sürdürür.
İkincil kaynak dengesi gözetilmelidir. Derleme yazılarına dayanan bir tarama, alanın birincil bulgularını atlar.
Güncellik korunmalıdır. Tarama ile teslim arasında uzun süre geçtiyse arama, teslimden önce yinelenmelidir.

Sık yapılan hatalar

Hata	Sonucu	Yapılması gereken
Taramanın çalışma özetleri listesine dönüşmesi	Metnin bir savı olmaması	Temalar kurmak, her paragrafı bir sav üzerine yazmak
Tek veri tabanıyla yetinilmesi	Alanın bir bölümünün görülmemesi	En az iki üç kaynağı ve ulusal dizinleri birlikte taramak
Yalnızca İngilizce tarama	Ulusal alanyazının atlanması	Türkçe anahtar kelimelerle ayrı tarama yapmak
Arama kayıtlarının tutulmaması	Taramanın yinelenememesi	Sorgu, tarih ve sonuç sayılarını tablolamak
Ölçütlerin sonradan değiştirilmesi	Seçimin keyfî görünmesi	Değişikliği ve gerekçesini yöntemde belirtmek
Eski kaynaklara yaslanma	Alanın güncel durumunun yansıtılmaması	Son yılların yayınlarını ayrıca taramak
Boşluğun belirtilmemesi	Araştırmanın gerekçesinin kurulamaması	Bölümü, çalışmanın sorusuna bağlayan bir paragrafla bitirmek

Sık sorulan sorular

Kaç kaynak taranmalıdır? Sabit bir sayı yoktur. Ölçüt, ölçütleri karşılayan çalışmaların tükenmesidir. Yeni aramaların yeni çalışma getirmemesi, taramanın doyuma ulaştığını gösterir.

Kaç yıl geriye gidilmelidir? Alanın hızına bağlıdır. Hızlı değişen alanlarda son beş on yıl yeterliyken, kuramsal tartışmalarda alanın kurucu çalışmalarına dönmek gerekir. Seçilen aralık gerekçelendirilmelidir.

Yapay zekâ araçları tarama için kullanılabilir mi? Kaynak keşfinde yardımcı olabilirler; ancak var olmayan kaynak üretebildikleri için her künye özgün kaynağından doğrulanmalıdır. Doğrulanmamış atıf, taramanın tümünü şüpheli hâle getirir.

Meta analiz için kaç çalışma gerekir? Teknik olarak birkaç çalışmayla hesap yapılabilir; ancak heterojenliğin değerlendirilebilmesi ve yayın yanlılığının incelenebilmesi için daha geniş bir küme gerekir. Birleştirme kuralları için istatistiksel analiz sayfasına bakılabilir.

Bu alanda nasıl destek veriyoruz?

Veri tabanlarında tarama stratejisinin kurulması, anahtar kelime ve sorgu oluşturulması, kaynakların seçilmesi ve alanyazın bölümünün kurgulanması aşamalarında danışmanlık veriyoruz. Aşağıdaki formu doldurmanız yeterli.