Tez Önerisinde Araştırma Problemi ve Amaç Nasıl Yazılır?

Tez önerisinde araştırma problemi, “neyi bilmiyoruz ve bu neden önemli?” sorusunun yanıtıdır; amaç ise “bu çalışma o boşluğu nasıl kapatacak?” sorusunun yanıtıdır. İyi bir öneride problem durumu genelden özele daralarak tek bir problem cümlesine varır, amaç bu cümleden türetilir ve her araştırma sorusu hangi veriyle, hangi analizle yanıtlanacağını gösterir. Öneri formunuz danışmandan ya da enstitüden “problem net değil”, “amaç ile sorular uyuşmuyor” notuyla geri döndüyse sorun çoğunlukla konunun kendisinde değil, bu üç parçanın birbirine bağlanma biçimindedir.

Bu yazıda problem durumunu adım adım nasıl kuracağınızı, amaç cümlesini nasıl yazacağınızı ve ikisini araştırma sorularıyla nasıl hizalayacağınızı örneklerle anlatıyoruz. Önerinin genel yapısını (başlık, önem, sınırlılıklar, yöntem, takvim) tez önerisi nasıl hazırlanır yazımızda bölüm bölüm ele aldık; burada önerinin en sık geri dönen iki bölümüne odaklanıyoruz. Önerinizi bu bölümlerden başlayarak birlikte toparlamak isterseniz tez öneri danışmanlığı sayfamızda sürecin nasıl işlediğini görebilirsiniz.

Araştırma problemi ile amaç arasındaki fark nedir?

Öneri formlarında “Problem durumu” ve “Amaç” çoğu zaman ayrı başlıklardır, ama birbirinden bağımsız yazılamazlar. Kısaca:

• Araştırma problemi: Alanyazında yanıtı bilinmeyen, eksik ya da çelişkili olan ve çözülmediğinde bir sonucu olan durumdur. Problem bir “konu” değil, bir boşluktur.
• Problem cümlesi: Bu boşluğun tek cümlelik, sınırları belli ifadesidir; çoğu zaman soru biçiminde yazılır.
• Amaç: Çalışmanın bu boşluğu kapatmak için ne yapacağını söyleyen cümledir; belirlemek, incelemek, karşılaştırmak, ilişkisini ortaya koymak gibi eylemlerle kurulur.
• Araştırma soruları ya da hipotezler: Amacın ölçülebilir parçalarıdır; yöntem bölümü bu sorulara göre kurulur.

Creswell ve Creswell (2018) amaç cümlesi için hazır kalıplar önerir ve bu dört parçanın bir zincir oluşturduğunu vurgular: problem amacı, amaç soruları, sorular da deseni belirler. Zincirin bir halkası koptuğunda değerlendirme yapan kişi bunu hemen fark eder. “Dijital okuryazarlık” bir konudur; “dijital okuryazarlığın öğretmenlerin uzaktan eğitimdeki öz yeterliğiyle ilişkisinin ortaokul düzeyinde bilinmemesi” bir problemdir.

Problem durumu adım adım nasıl yazılır?

Problem durumu, okuru genel bağlamdan sizin çalışmanıza doğru daraltan bir huni gibi kurulur. Booth ve arkadaşlarının (2016) önerdiği mantıkla her paragraf bir öncekine “peki, bu yüzden ne olmuş?” sorusunun yanıtını ekler. Uygulamada dört adım yeterlidir.

1. Bağlamı birkaç cümleyle kurun

Alanın neden önemli olduğunu, güncel veri ya da politika belgesiyle destekleyerek anlatın. Bu kısım iki üç cümleyi geçmemelidir; ders kitabı girişine dönüşen problem durumları en sık eleştirilen metinlerdir.

2. Bilinenleri özetleyin

Konuyla ilgili yapılmış çalışmaları tek tek sıralamak yerine bulgularına göre gruplayın: “Lise öğretmenleriyle yapılan çalışmalar … göstermektedir (Yazar, Yıl; Yazar, Yıl).” Bu kısım, kapsamlı bir kaynak taraması yapılmadan yazılamaz; zayıf tarama, boşluğun da zayıf gösterilmesi demektir.

3. Boşluğu adıyla söyleyin

Boşluk genellikle şu türlerden biridir: hiç çalışılmamış bir örneklem ya da bağlam, çelişkili bulgular, eskimiş veriler, farklı bir yöntemle sınanmamış bir ilişki ya da Türkçe uyarlaması yapılmamış bir ölçme aracı. “Bu konuda yeterli çalışma yoktur” cümlesi tek başına kanıt sayılmaz; hangi veri tabanlarında, hangi anahtar sözcüklerle arandığını bilmeniz gerekir.

4. Sonucu ve bu çalışmayı bağlayın

Boşluk kapanmazsa ne olur? Uygulamada yanlış karar, kaynak israfı ya da kuramsal bir eksik gibi somut bir sonuç yazın. Ardından tek cümleyle bu çalışmanın o boşluğa nereden dokunacağını söyleyin. Problem durumu bu cümleyle biter ve amaç bölümüne geçilir.

Problem cümlesi nasıl kurulur?

Problem cümlesi, problem durumunun tek cümlelik özetidir. Kim (örneklem), ne (değişkenler ya da olgu) ve hangi ilişki ya da süreç sorularını yanıtlamalıdır. Örnek:

“Ortaokul öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeyi ile uzaktan eğitime ilişkin öz yeterlik algıları arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?”

Bu cümle kurulamıyorsa konu henüz netleşmemiştir; önce tez konusu daraltılmalıdır. Sağlık alanında aynı mantık PICO yapısıyla (hasta grubu, müdahale, karşılaştırma, sonuç) kurulur; Farrugia ve arkadaşları (2010) iyi bir sorunun ayrıca FINER ölçütlerini karşılaması gerektiğini vurgular: yapılabilir, ilgi çekici, yeni, etik ve alanla ilgili. Bu ölçütler Hulley ve arkadaşlarının (2013) klinik araştırma tasarımı kitabından gelir ve sosyal bilimlerdeki önerilere de kolayca uyarlanır.

Amaç cümlesi nasıl yazılır?

Amaç bölümü genellikle bir genel amaç ve ona bağlı alt amaçlardan (ya da araştırma sorularından) oluşur. Genel amaç, problem cümlesinin eylem hâline getirilmiş biçimidir:

“Bu araştırmanın amacı, ortaokul öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeyleri ile uzaktan eğitime ilişkin öz yeterlik algıları arasındaki ilişkiyi incelemektir.”

Amaç cümlesinde kullandığınız fiil, deseninizi de ele verir. Bu nedenle fiili bilinçli seçin:

Değişkenlere göre farklılaşıyor mu?ilişkisini incelemekİlişkisel taramaX ile Y arasında anlamlı bir ilişki var mı?etkisini sınamakDeneysel ya da yarı deneysel desenUygulama son test puanlarını anlamlı biçimde artırıyor mu?deneyimlerini ortaya koymakNitel desen (olgubilim, durum çalışması)Katılımcılar süreci nasıl anlamlandırıyor?açıklamak ve derinleştirmekKarma yöntemNicel bulgular, görüşmelerle nasıl açıklanıyor?

“Etkisini incelemek” fiili ilişkisel bir desenle kullanıldığında jüri neredeyse her zaman itiraz eder; çünkü yalnızca ilişki ölçen bir desen etki iddiasını taşıyamaz. Benzer biçimde nitel bir çalışmada “anlamlı fark” ifadesi amaç ile desenin uyuşmadığını gösterir.

Problem, amaç ve sorular birbiriyle nasıl hizalanır?

Öneriyi teslim etmeden önce aşağıdaki gibi küçük bir hizalama tablosu hazırlayın. Tablo öneri metnine girmek zorunda değildir; ama her satır doldurulabiliyorsa öneriniz tutarlıdır.

Öğretmenlerin dijital okuryazarlık düzeyi nedir?Dijital okuryazarlık ölçeğiBetimsel istatistikler2.Öz yeterlik algısı cinsiyete ve kıdeme göre farklılaşıyor mu?Öz yeterlik ölçeği, kişisel bilgi formut testi / ANOVA ya da parametrik olmayan karşılıkları3.Dijital okuryazarlık ile öz yeterlik arasında ilişki var mı?İki ölçeğin toplam puanlarıKorelasyon ve regresyon analizi

Bir soru için analiz sütununu dolduramıyorsanız soru yeniden yazılmalıdır. Hangi sorunun hangi testle yanıtlanacağından emin değilseniz hangi istatistiksel testi kullanmalıyım aracımız bir başlangıç noktası olabilir. Sorular netleştikten sonra örneklem büyüklüğü ve veri toplama araçları da bu sorulara göre seçilir; ayrıntıları yöntem bölümü yazımızda anlattık.

Öneri metninde nasıl yazılır? Bir örnek

Problem durumunun son paragrafı ile amaç bölümü, öneri formunda yaklaşık şöyle görünebilir (atıflar APA 7 biçimindedir, yazar adları temsilîdir):

“Öğretmenlerin dijital yeterliklerine ilişkin çalışmalar çoğunlukla lise ve yükseköğretim düzeyinde yürütülmüştür (Yazar, 2021; Yazar ve Yazar, 2023). Ortaokul öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeyleri ile uzaktan eğitimde kendilerini ne ölçüde yeterli gördükleri arasındaki ilişkiye ise sınırlı sayıda çalışmada değinilmiştir. Bu ilişkinin bilinmemesi, hizmet içi eğitim programlarının hangi becerilere odaklanması gerektiğinin belirlenmesini güçleştirmektedir. Bu araştırmanın amacı, ortaokul öğretmenlerinin dijital okuryazarlık düzeyleri ile uzaktan eğitime ilişkin öz yeterlik algıları arasındaki ilişkiyi incelemektir.”

Dikkat edin: paragraf bilinenlerle başlıyor, boşluğu adıyla söylüyor, sonucunu yazıyor ve amaçla kapanıyor. Dil de nesnel anlatım ilkelerine uygun; “çok önemli”, “büyük bir eksiklik” gibi değer yargıları yerine kanıta dayanan ifadeler kullanılıyor.

Öneri en çok nerede takılıyor?

Danışmandan ya da kuruldan dönen önerilerde aynı notlar tekrar tekrar karşımıza çıkıyor:

• Problem yerine konu yazmak: Problem durumu alanın önemini anlatıp boşluğu hiç söylemeden bitiyor.
• Kanıtsız boşluk iddiası: “Bu konuda çalışma yoktur” deniyor, ama değerlendiren kişi ilk aramada benzer çalışmaları buluyor.
• Amaç ile desenin uyuşmaması: İlişkisel desende “etki”, nitel çalışmada “anlamlı fark” ifadesi kullanılıyor.
• Çok geniş amaç: Bir tezde yanıtlanamayacak kadar çok değişken ve alt amaç sıralanıyor.
• Sorularla analizlerin kopukluğu: Yöntem bölümünde, araştırma sorularının hiçbirine karşılık gelmeyen analizler yer alıyor.

Bu hataların bedeli takvimdir. Doktorada Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’nin 21. maddesine göre öğrenci, doktora yeterlik sınavını geçtikten sonra en geç altı ay içinde tez önerisini tez izleme komitesi önünde savunur ve yazılı raporu savunmadan en az on beş gün önce komite üyelerine dağıtır. Komite kabul, düzeltme ya da ret kararı verir; düzeltme için bir ay süre tanınır. Ret durumunda aynı danışmanla devam eden öğrenci üç ay, danışman ve konusunu değiştiren öğrenci altı ay içinde yeniden savunmaya alınır; ikinci kez ret alan öğrencinin kurumla ilişiği kesilir (Yükseköğretim Kurulu, 2016; mevzuat.gov.tr’deki güncel metin 28 Ekim 2026’da kontrol edilmiştir). Yüksek lisansta öneri ve konu onayı süreçleri üniversitenin kendi yönetmeliği ve enstitü kararlarıyla düzenlenir; formunuz döndüğünde de dönem takviminiz kayar. Kısacası problem ve amaç bölümündeki bir zayıflık, aylar sürebilecek bir gecikmeye dönüşebilir. Öneri kabul edildikten sonra bile bu bölümler tez sürecinin geri kalanında giriş bölümünün omurgası olarak yeniden kullanılır.

Hangi durumda destek almak işinizi kolaylaştırır?

Aşağıdaki durumlardan birindeyseniz, öneriyi tek başınıza yeniden yazmak yerine birlikte ele almak zaman kazandırır:

• Öneri formunuz danışmandan “problem net değil” ya da “amaç ile sorular uyuşmuyor” notuyla geri döndü ve neyin değişmesi gerektiğini tam kestiremiyorsunuz.
• Enstitü ya da tez izleme komitesi düzeltme kararı verdi ve süre işlemeye başladı.
• Konunuz belli ama boşluğu kanıtlayacak kaynakları bulamıyor, problem durumunu bir türlü daraltamıyorsunuz.
• Araştırma sorularınızın hangi desen ve analizle yanıtlanacağını netleştirmeden yöntem bölümüne geçemiyorsunuz.

Birlikte çalışma süreci tez öneri danışmanlığı sayfamızdaki adımlarla ilerler:

1. Ücretsiz ön değerlendirme: Öneri taslağınızı, danışmanınızın ya da kurulun notlarını ve bölümünüzün beklentilerini paylaşırsınız.
2. Konu ve problem netleştirme: Boşluğu kanıtlayan kaynakları birlikte belirler, problem cümlesini ve amaç zincirini kurarız.
3. Öneri taslağının geliştirilmesi: Bölüm bölüm geri bildirim veririz; siz yazarsınız, biz yönlendiririz. Değerlendirmeleri Zoom’da birlikte yaparız.
4. Savunma provası: Komite ya da kurul önünde gelmesi muhtemel sorulara birlikte hazırlanırız.

Çalışma ilkelerimizi Etik Çerçevemiz sayfasında bulabilirsiniz. Öneri kabul edildikten sonraki aşamalar için tez danışmanlığı ve doktora öğrencileri için doktora tez danışmanlığı sayfalarımıza da göz atabilirsiniz.

WhatsApp’tan ön görüşme isteyin

Sık sorulan sorular

Tez öneri desteğinin ücreti ve süresi neye göre belirlenir?

Konunun ne kadar net olduğuna, alanyazın taramasının kapsamına, önerinin kaç bölümünün yeniden ele alınacağına ve enstitü ya da komite takviminize göre belirlenir. Ön değerlendirme ücretsizdir; kapsam ve ücret çalışma başlamadan önce netleştirilir.

Öneri taslağım ve notlarım gizli kalır mı?

Evet. Paylaştığınız taslaklar, danışman notları ve kişisel bilgiler yalnızca çalışma için kullanılır, üçüncü kişilerle paylaşılmaz. Ayrıntılar için KVKK Aydınlatma Metni‘ne bakabilirsiniz.

Süreç tamamen online mı yürüyor?

Evet. Dosya paylaşımı, yazışmalar ve değerlendirme görüşmeleri online yapılır; Türkiye’nin her yerinden ve yurt dışından birlikte çalışabiliriz.

Danışmanım ya da komite yeni düzeltme isterse ne yapılır?

Gelen notları birlikte madde madde ayırırız; hangisinin problem durumunda, hangisinin amaç ya da yöntemde karşılanacağını konuşur ve düzeltmeleri teslim tarihinize göre sıralarız. Karar ve yazım her aşamada sizde kalır.

Kaynaklar

• Booth, W. C., Colomb, G. G., Williams, J. M., Bizup, J. ve FitzGerald, W. T. (2016). The craft of research (4. bs.). University of Chicago Press.
• Creswell, J. W. ve Creswell, J. D. (2018). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (5. bs.). SAGE.
• Farrugia, P., Petrisor, B. A., Farrokhyar, F. ve Bhandari, M. (2010). Practical tips for surgical research: Research questions, hypotheses and objectives. Canadian Journal of Surgery, 53(4), 278–281. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2912019/
• Hulley, S. B., Cummings, S. R., Browner, W. S., Grady, D. G. ve Newman, T. B. (2013). Designing clinical research (4. bs.). Lippincott Williams & Wilkins.
• Yükseköğretim Kurulu. (2016, 20 Nisan). Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği. Resmî Gazete (Sayı: 29690). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=21510&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 (Erişim: 28 Ekim 2026)