Benzerlik Raporu

Benzerlik raporu, bir metnin veri tabanlarındaki kaynaklarla örtüşen bölümlerini gösteren bir tarama çıktısıdır. Rapor intihal kararı vermez; yalnızca hangi cümlelerin nerelerle eşleştiğini işaretler. Kararı, eşleşmelerin kaynağını ve niteliğini inceleyen kişi verir.

Rapor neyi ölçer, neyi ölçmez?

Usulüne uygun biçimde tırnak içinde verilmiş ve kaynağı gösterilmiş bir alıntı da raporda eşleşme olarak görünür. Buna karşılık kaynak gösterilmeden aktarılmış bir fikir, sözcükleri değiştirilmişse raporda hiç görünmeyebilir. Düşük oran, metnin etik açıdan sorunsuz olduğu anlamına gelmez.

Benzerlik raporu ile intihal raporu aynı şey midir?

Günlük kullanımda ikisi aynı belge için kullanılır, ancak ölçtükleri şey farklıdır. Benzerlik raporu, metninizdeki ifadelerin veri tabanındaki başka metinlerle ne oranda örtüştüğünü gösteren teknik bir çıktıdır. İntihal ise bir değerlendirmedir: kaynak göstermeden başkasının fikrini ya da cümlesini kendi ürünü gibi sunmaktır. Yazılım benzerliği ölçer, intihal kararını insan verir.

Bu ayrım pratikte önemlidir. Yüzde 25 benzerlik veren bir metin, eşleşmelerin tamamı doğru biçimde atıf yapılmış alıntılardan ve ölçek maddelerinden oluşuyorsa intihal içermez. Buna karşılık yüzde 8 benzerlik veren bir metin, atıfsız aktarılmış tek bir paragraf yüzünden intihal sayılabilir. Bu nedenle toplam orana bakıp karar vermek yanıltıcıdır; eşleşmeler tek tek incelenmelidir.

Turnitin, iThenticate ve diğer yazılımlar arasındaki fark

Üniversiteler farklı yazılımlar kullanır ve her biri farklı bir veri tabanına bakar. Turnitin öğrenci ödevleri ve tezler için yaygın biçimde kullanılır; kendisine yüklenen çalışmaları da veri tabanına ekler. iThenticate daha çok yayın öncesi makale kontrolünde tercih edilir ve yüklenen metni veri tabanına eklemez. Intihal.net ise Türkiye’de birçok enstitünün kullandığı bir diğer sistemdir.

Aynı metin bu üç sistemde farklı oranlar verebilir. Bunun nedeni metnin değişmesi değil, karşılaştırılan veri tabanının farklı olmasıdır. Bu yüzden başka bir sistemden alınmış düşük oranlı bir rapor, enstitünüzün kullandığı sistemde aynı sonucu vereceğinin güvencesi değildir. Ayrıca Turnitin’e daha önce yüklenmiş bir taslak, ikinci yüklemede kendi kendisiyle eşleşerek oranı yapay biçimde yükseltebilir; bu durumda eski gönderimin hariç tutulması gerekir.

Rapordaki oran hangi ayarlara göre değişir?

Aynı metin, aynı yazılımda bile farklı ayarlarla farklı oran verir. Sonucu belirleyen başlıca ayarlar şunlardır: kaynakçanın hesaba katılıp katılmaması, tırnak içindeki alıntıların hariç tutulup tutulmaması, belirli bir kelime sayısının altındaki eşleşmelerin göz ardı edilmesi ve tek bir kaynaktan gelen eşleşmeler için üst sınır tanımlanması. Enstitünüzün yönergesinde bu ayarların nasıl yapılacağı çoğu zaman yazılıdır; raporu bu ayarlarla almak, gereksiz bir yüksek oranla uğraşmanızı önler.

Rapor nasıl okunur?

İlk sayfadaki toplam oran tek başına anlam taşımaz. Değerlendirme, eşleşme listesinin kaynak kaynak incelenmesiyle yapılır.

Oran neye göre değerlendirilir?

Kurumların belirlediği üst sınırlar birbirinden farklıdır ve genellikle tez yazım yönergesinde belirtilir. Ancak sınırın altında kalmak tek başına yeterli bir ölçüt değildir. Aynı orana sahip iki metinden biri sorunsuz, diğeri ciddi biçimde kusurlu olabilir:

• Yüzde yirmilik bir oran, tamamı kaynakça ve yöntem kalıplarından geliyorsa sorun oluşturmayabilir.
• Yüzde beşlik bir oran, tek bir kaynaktan alınmış kaynaksız bir paragraftan geliyorsa ciddi bir ihlaldir.

Bu nedenle değerlendirme, oranın kendisine değil eşleşmelerin dağılımına ve kaynak gösterme durumuna bakılarak yapılır. Danışman ve enstitü de raporu bu şekilde inceler.

Oranı düşürmeye yönelik müdahaleler neden çözüm değildir?

Kaynağı gösterilmemiş bir metnin sözcüklerini eşanlamlılarıyla değiştirmek, cümle sırasını bozmak veya araya sözcük eklemek benzerlik oranını düşürebilir; ancak alıntının kaynaksız olduğu gerçeğini değiştirmez. Bu tür müdahaleler intihali ortadan kaldırmaz, yalnızca tarama aracından gizler. Tespit edildiğinde tez iptaline ve yayın geri çekilmesine kadar giden yaptırımlar söz konusudur.

Ayrıca bu müdahaleler metne zarar verir: terimler yerleşik karşılıklarından uzaklaşır, cümleler anlamını yitirir ve metin okuyucu için izlenemez hâle gelir. Doğru yaklaşım, eşleşen bölüme kaynağına dönerek yeniden bakmak ve o bölümü kendi savınız içinde, kaynak göstererek yeniden kurmaktır.

Özgün yazım nasıl sağlanır?

Özgünlük, yazımın sonunda yapılan bir düzeltmeyle değil, okuma ve not alma aşamasında kurulan alışkanlıklarla sağlanır.

• Not alırken kaynak bilgisi anında kaydedilmelidir. Yazar, yıl ve sayfa yazılmadan alınan cümleler, aylar sonra kime ait olduğu bilinmeyen metinlere dönüşür.
• Doğrudan alıntı ile kendi cümleniz ayırt edilmelidir. Notlarda kaynaktan aynen alınan bölümler tırnak içinde tutulmalı, kendi yorumunuz ayrı işaretlenmelidir.
• Kendi ifadenizle aktarma, sözcük değiştirmek değildir. Kaynağı kapatıp savı kendi cümlelerinizle yazmak, ardından kaynağa dönüp anlamın korunduğunu denetlemek gerekir. Kaynak yine gösterilir.
• Doğrudan alıntı seyrek kullanılmalıdır. Tanım, yasa metni veya tartışılan özgün ifade dışında aktarım tercih edilir.
• Metin kendi savınız üzerine kurulmalıdır. Kaynaklar savı desteklemek için anılır; metin kaynakların art arda dizilmesinden oluşmaz.
• Kendi önceki çalışmalarınıza da atıf verilmelidir. Yayımlanmış kendi metninizden aktarma yaparken de kaynak gösterilir.

Rapor alınmadan önce neler yapılmalıdır?

• Metin son hâline getirilmelidir; taslak üzerinden alınan rapor, teslim edilecek metni temsil etmez.
• Kurumun yönergesi okunmalıdır: kaynakçanın, ek bölümlerinin ve alıntıların taramaya dâhil edilip edilmeyeceği kuruma göre değişir.
• Dosya, metnin tamamını içeren tek bir belge olarak yüklenmelidir; bölümlerin ayrı ayrı taranması dağınık bir sonuç verir.
• Görsel olarak yapıştırılmış metinler taranamaz; tüm metnin seçilebilir olduğundan emin olunmalıdır.
• Rapor, danışmana gönderilmeden önce eşleşme listesiyle birlikte incelenmelidir.

Sık sorulan sorular

Kabul edilebilir oran kaçtır? Kurumlar farklı sınırlar belirler ve bu sınır yönergede yazar. Sınırın altında kalmak tek başına yeterli değildir; eşleşmelerin kaynağı da uygun olmalıdır.

Aynı metni iki kez tarattığımda oran neden değişti? Veri tabanları sürekli genişler. Ayrıca metnin önceki bir sürümü sisteme kaydedilmişse, metin kendisiyle eşleşebilir; bu durumda ilgili kayıt taramadan çıkarılmalıdır.

Kaynakça taramaya dâhil edilmeli mi? Kurum kuralına bağlıdır. Dâhil edildiğinde oran doğal olarak yükselir; önemli olan bu yükselmenin kaynakçadan geldiğinin raporda görülmesidir.

Çeviri metinlerde oran neden yükselir? Yerleşik akademik kalıplar hedef dilde de aynı biçimde kullanılır. Ayrıntı için akademik çeviri sayfasına bakılabilir.

Kaynakları düzenli tutmak oranı etkiler mi? Doğrudan etkilemez, ancak künyelerin eksiksiz olması atıfların doğru verilmesini sağlar. Bunun için Mendeley sayfasına bakılabilir.