Sistematik derleme ve meta-analiz, kararların büyük bölümünün ilk haftada verildiği çalışmalardır. Dâhil etme ölçütü, tarama dizesi ve etki büyüklüğü seçimi bir kez yanlış kurulduğunda, aylar sonra geri dönülemeyen bir metin ortaya çıkar. Bu sayfa, derleme ve meta-analiz yürüten araştırmacıyla birlikte bu kararları aldığımız danışmanlığı anlatır.
Kimler için uygun?
İlk derlemesini yapanlar
Alanında birikmiş çalışmaları bir araya getirmek isteyen ama protokol, tarama ve birleştirme aşamalarını ilk kez yürütecek araştırmacılar.
Sağlık alanı araştırmacıları
Klinik çalışmaları OR, RR veya ortalama farkı üzerinden birleştiren, yanlılık değerlendirmesi ve GRADE gerektiren derlemeler.
Sosyal bilimlerde çalışanlar
Korelasyon ya da grup farkı temelli etki büyüklüklerini birleştiren, moderatör analizine ihtiyaç duyan araştırmacılar.
Analizi tıkanmış olanlar
Taramayı bitirmiş ama heterojenlik, yayın yanlılığı veya bağımlı etki büyüklükleri karşısında ne yapacağına karar veremeyenler.
Ne sunuyoruz?
Protokol ve araştırma sorusu
PICO ya da alanınıza uygun çerçeve üzerinden soru netleştirilir; dâhil etme ve dışlama ölçütleri yazılı hâle getirilir. Protokolün PROSPERO gibi bir kayıt ortamına önceden kaydedilmesi, hakem sürecinde en sık sorulan konulardan biridir; bu kaydın metni birlikte hazırlanır.
Tarama stratejisi
Veri tabanlarına göre arama dizeleri kurulur, denenir ve duyarlılık açısından sınanır. Gri literatür, ileri ve geri atıf taraması ve dil sınırlaması kararları gerekçeleriyle konuşulur. Tarama tarihleri ve kayıt sayıları PRISMA akış şemasına girecek biçimde belgelenir.
Seçim güvenirliği
Çift bağımsız tarama yapılacaksa uyum katsayısı hesaplanır, uyuşmazlıkların nasıl çözüleceği baştan tanımlanır. Bu, derlemeyi görüş yazısından ayıran teknik farklardan biridir.
Veri çıkarımı ve yanlılık değerlendirmesi
Çıkarım formu planlanan analizden geriye doğru kurulur. Çalışma tasarımına göre RoB 2, ROBINS-I, Newcastle-Ottawa veya JBI araçlarından uygun olanı seçilir ve değerlendirme birlikte yürütülür.
Etki büyüklüğü ve birleştirme
Hangi etki büyüklüğünün kullanılacağı (Hedges g, ortalama fark, OR, RR, korelasyonlarda Fisher z dönüşümü) ve sabit mi rastgele etki modelinin uygun olduğu gerekçeleriyle belirlenir. Analizler R’ın metafor ve meta paketleriyle, gerektiğinde Stata ve JASP ile yürütülür.
Heterojenlik, moderatör ve yanlılık analizleri
Q, I² ve τ² okunur; heterojenlik yüksekse alt grup analizi ve meta-regresyon planlanır. Yayın yanlılığı huni grafiği, Egger testi ve trim-and-fill ile değerlendirilir; duyarlılık analizleri ve etki dışı bırakma kontrolleri yapılır.
Kanıt düzeyi ve raporlama
PRISMA 2020 kontrol listesi madde madde geçilir, akış şeması hazırlanır. Sağlık alanında GRADE ile kanıt düzeyi değerlendirmesi eklenir. Orman ve huni grafikleri yayına uygun çözünürlükte üretilir.
Sizden neler bekliyoruz?
- Araştırma sorunuz ve alanınız. Taslak hâlinde olması yeterli; netleştirme sürecin ilk adımıdır.
- Erişebildiğiniz veri tabanları. Kurumunuzun abone olduğu kaynaklar tarama stratejisini doğrudan belirler.
- Varsa mevcut taramanız. Kayıt listesi, dışlama gerekçeleri, çıkarılmış veriler — hangi aşamadaysanız o.
- İkinci bir tarayıcı. Çift bağımsız tarama planlanıyorsa bu rolü üstlenecek kişi.
- Hedef dergi. Belirlediyseniz adı; raporlama biçimini etkiler.
- Süreçte sizin bulunmanız. Dâhil etme kararları araştırmacıya aittir; birlikte verilir.
Sürecimiz
- Ön görüşmeSorunuz, alanınız ve takviminiz konuşulur; derlemenin bu soruyla mümkün olup olmadığı değerlendirilir.
- ProtokolÖlçütler, tarama planı ve analiz planı yazılı hâle getirilir; kayıt metni hazırlanır.
- Deneme taramasıArama dizeleri kurulur, kayıt sayıları görülür, gerekirse ölçütler düzeltilir.
- Tarama ve seçimKayıtlar toplanır, seçim yürütülür, uyum hesaplanır, PRISMA akışı belgelenir.
- Çıkarım ve yanlılıkVeriler çıkarılır, yanlılık değerlendirmesi yapılır.
- AnalizBirleştirme, heterojenlik, moderatör ve yanlılık analizleri yürütülür; kod dosyası ve grafikler üretilir.
- Birlikte okumaSonuçlar adım adım geçilir; hangi bulgunun ne anlama geldiğini konuşursunuz.
- Raporlama kontrolüPRISMA listesi ve varsa GRADE tablosu üzerinden metnin eksikleri çıkarılır.
Teslimatlar
- Yazılı protokol ve kayıt metni
- Veri tabanı bazında arama dizeleri ve tarama tarihleri
- Kayıt listesi ve dışlama gerekçeleri tablosu
- PRISMA 2020 akış şeması ve kontrol listesi
- Veri çıkarım formu ve doldurulmuş çıkarım tablosu
- Yanlılık değerlendirmesi tablosu ve grafiği
- R kod dosyası — analizi kendiniz tekrarlayabilirsiniz
- Orman ve huni grafikleri, yayına uygun çözünürlükte
- Heterojenlik, moderatör ve duyarlılık analizi çıktıları
- Çıktıların nasıl okunacağını anlatan not
Bu hizmeti kim yürütüyor?
Süreci, sağlık ve sosyal bilimler alanlarında meta-analiz deneyimi olan istatistik ve yöntem danışmanlarından oluşan bir ekip yürütür. Birleştirme analizleri R’ın metafor ve meta paketleriyle, gerektiğinde Stata ve JASP ile yapılır. Model ve etki büyüklüğü kararları ekip içinde ikinci bir gözden geçirmeden geçer.
Sık sorulan sorular
Kaç çalışma bulursam meta-analiz yapılabilir?
Kesin bir alt sınır yoktur ama az sayıda çalışmayla rastgele etki modelinde heterojenlik kestirimi güvenilmez olur. Bu durumda sistematik derleme olarak, niteliksel sentezle raporlamak çoğu zaman daha savunulabilirdir; ön görüşmede hangisinin uygun olduğu konuşulur.
Taramayı bitirdim, sadece analiz yaptırabilir miyim?
Evet. Çıkarım tablonuzu paylaşırsınız; etki büyüklükleri, model seçimi ve yanlılık analizleri yürütülür. Bu durumda tarama stratejiniz de raporlama açısından gözden geçirilir.
Çalışmalar birbirinden çok farklı, birleştirilebilir mi?
Bu, meta-analizin en kritik sorusudur ve istatistikle değil, içerikle yanıtlanır. Klinik ya da kavramsal olarak birleştirilemeyecek çalışmalar, I² düşük çıksa bile birleştirilmemelidir. Ön görüşmede bu ayrım birlikte yapılır.
Bir çalışmada birden fazla etki büyüklüğü var, ne yapacağım?
Bağımlı etki büyüklükleri için çok düzeyli model veya ortalama alma gibi seçenekler vardır; hangisinin uygun olduğu veri yapınıza bağlıdır ve gerekçesiyle birlikte karara bağlanır.
PROSPERO kaydı zorunlu mu?
Zorunlu değil ama birçok dergi soruyor ve kaydın taramadan önce yapılmış olması bekleniyor. Süreci baştan planladığınızda bu kayıp yaşanmaz.
Verim gizli kalır mı?
Evet. Paylaştığınız tablolar ve metinler yalnızca süreçte görev alan danışmanla paylaşılır, üçüncü kişilere aktarılmaz ve örnek olarak kullanılmaz.
İlgili hizmetler
Alanyazın Taraması
İstatistiksel Analiz
R Analizi
Biyoistatistik
Mendeley
Bu hizmet sizin için uygun mu?
Araştırma sorunuzu ve hangi aşamada olduğunuzu paylaşın; derlemenin bu soruyla ve bu takvimle gerçekçi olup olmadığını ön görüşmede birlikte değerlendirelim. Uygun olmadığını düşünürsek bunu da açıkça söyleriz.