Yağmacı (Predatory) Dergiler Nasıl Anlaşılır? Göndermeden Önce 6 Kontrol

Yağmacı (predatory) dergiyi tanımanın en kısa yolu şudur: dergi, bilimsel değerlendirmeden çok yazardan alacağı ücrete odaklanıyorsa ve bunu yanıltıcı bilgilerle gizliyorsa yağmacıdır. “Hakem süreci 7 gün, kabul garantili” diyen bir e-posta aldıysanız, ya da makaleniz kabul edildikten sonra beklemediğiniz bir ücret istendiyse, şu an tam da bu soruyla karşı karşıyasınız. Bu yazıda bir dergiyi göndermeden önce nasıl sınayacağınızı, Türkiye’de doçentlik açısından hangi dergilerin “yağmacı/şaibeli” sayıldığını ve yanlış dergiye gönderilen bir makalenin sonuçlarını adım adım anlatıyoruz.

Dergi seçimi çoğu zaman makalenin yazımından daha az zaman ayrılan ama sonucu daha uzun süre taşınan bir karardır. Hedef dergiyi baştan doğru belirlemek için akademik yayın danışmanlığı kapsamında yayın planınızı birlikte değerlendirebiliriz.

Yağmacı dergi nedir?

2019’da 10 ülkeden araştırmacı, editör ve yayıncının katıldığı bir uzlaşı çalışması, yağmacı dergileri şöyle tanımladı: bilimin aleyhine kendi çıkarını öne çıkaran; yanlış ya da yanıltıcı bilgi, iyi editörlük ve yayın uygulamalarından sapma, şeffaflık eksikliği ve saldırgan, ayrım gözetmeyen davet e-postalarıyla tanınan dergi ve yayıncılar (Grudniewicz vd., 2019). Tanımda hakem sürecinin kalitesi bilinçli olarak yer almaz; çünkü dışarıdan bakan biri hakem sürecini doğrudan göremez. Görebildiğiniz şey, derginin kendisi hakkında verdiği bilginin doğru ve açık olup olmadığıdır.

Bu ayrım önemlidir: Yayın ücreti (APC) alan her dergi yağmacı değildir. Açık erişimli pek çok saygın dergi ücret alır. Sorun ücretin varlığı değil, ücretin karşılığında bilimsel değerlendirmenin yapılmaması ve bunun gizlenmesidir.

Davet e-postası geldiğinde ilk neye bakılır?

Yağmacı dergiler yazarlara çoğunlukla e-postayla ulaşır. Aşağıdaki işaretlerden birkaçı aynı e-postada bir aradaysa dergiyi ayrıntılı incelemeden göndermeyin:

• Size adınızla değil “Dear Researcher / Dear Professor” gibi genel bir hitapla yazılmış.
• Alanınızla ilgisi zayıf bir dergi, “son yayımladığınız makaleyi okuduk” diyerek davet ediyor.
• Çok kısa hakem süresi (ör. 48 saat ya da bir hafta) ya da kabul vaat ediliyor.
• Derginin adı, tanınmış bir derginin adına çok benziyor ya da “International”, “Global”, “American” gibi kelimelerle uzatılmış.
• Gönderen adres kurumsal değil; ücretsiz bir e-posta servisinden geliyor.
• Dergi, Web of Science ya da Scopus yerine az bilinen “etki faktörü” hizmetlerini öne çıkarıyor.

Biyomedikal dergileri karşılaştıran bir çalışmada, olası yağmacı dergilerin sitelerinde yazım hataları, bozuk görseller, ana sayfanın okurdan çok yazara seslenmesi, geri çekme (retraction) politikasının olmaması ve profesyonel olmayan iletişim adresleri belirgin biçimde daha sık görüldü (Shamseer vd., 2017). Bu işaretler tek başına kanıt değildir; ama bir arada görüldüklerinde dikkatli olmanız gerektiğini gösterir.

Bir dergi adım adım nasıl sınanır?

Uluslararası “Think. Check. Submit.” girişiminin kontrol listesi ve COPE, DOAJ, OASPA ve WAME’nin ortak yayımladığı şeffaflık ilkeleri, bir dergiyi göndermeden önce sorulacak soruları netleştirir. Aşağıdaki adımları sırayla uygulayabilirsiniz.

1. Dergiyi siz ya da meslektaşlarınız tanıyor musunuz?

Derginin son sayılarındaki makaleleri açıp okuyun. Alanınızda tanıdığınız yazarlar burada yayın yapıyor mu? Makalelerin yöntem ve dil kalitesi, sizin makalenizin yanında durmasını isteyeceğiniz düzeyde mi? ISSN numarasını ISSN Portal’da arayarak derginin gerçekten bu adla kayıtlı olduğunu doğrulayın.

2. İndeks iddiası doğrulanabiliyor mu?

Dergi sitesinde “Web of Science’ta taranıyor” yazması yeterli değildir. Derginin adını ve ISSN’ini doğrudan Web of Science Master Journal List, Scopus kaynak listesi, DOAJ ya da TR Dizin dergi listesinde arayın. Sitede verilen bağlantı yerine indeksin kendi sayfasına giderek kontrol edin; çünkü tanınmış bir derginin adını ve ISSN’ini kullanan sahte siteler (ele geçirilmiş, “hijacked” dergiler) de vardır.

3. Yayıncı ve editör kurulu gerçek mi?

Yayıncının adı, açık adresi ve iletişim bilgileri sitede yer almalıdır. Editör kurulundaki birkaç ismi kendi kurum sayfalarında arayın: Kişi gerçekten o kurumda mı, bu dergide editör olduğunu kendi özgeçmişinde belirtiyor mu?

4. Hakem süreci açıkça anlatılıyor mu?

Derginin kaç hakem kullandığını, körleme türünü ve ortalama değerlendirme süresini açıkça yazması beklenir. “Kabul garantisi” ya da gerçekçi olmayan kısalıkta bir süre, hakem sürecinin işlemediğinin işaretidir.

5. Ücretler baştan ve açıkça belli mi?

Hangi aşamada (gönderim, değerlendirme, kabul sonrası) ne kadar ücret alındığı ve muafiyet koşulları sitede yazılı olmalıdır. Ücreti ancak kabul e-postasında öğreniyorsanız bu ciddi bir uyarıdır.

6. Yayın etiği politikaları var mı?

Telif ve lisans politikası, çıkar çatışması beyanı, düzeltme ve geri çekme politikası, intihal denetimi ve arşivleme (ör. kalıcı DOI) bilgileri aranır. Bu başlıklar, araştırma etiği açısından derginin sorumluluk aldığını gösterir.

Aşağıdaki tablo, en sık karşılaşılan işaretleri yan yana gösterir:

Bu kontrolleri yaptıktan sonra listedeki soruların çoğuna “evet” diyebiliyorsanız göndermeyi düşünebilirsiniz. Gönderim aşamasında hangi belgelerin hazırlanacağını makale dergiye nasıl gönderilir yazımızda ayrıntılı anlattık.

Doçentlikte hangi dergiler yağmacı/şaibeli sayılır?

Türkiye’de bu sorunun resmî bir yanıtı vardır. Yükseköğretim Genel Kurulu’nun 30 Aralık 2021 tarihli ve 2021.18.643 sayılı kararıyla, Üniversitelerarası Kurul’un önerdiği ölçütler kabul edilmiştir (ÜAK duyurusu, güncelleme tarihi 25.01.2022). Karara göre:

• Yağmacı/şaibeli sayılmayan dergiler: Web of Science’ta Q1, Q2 ve Q3 sınıfındaki dergiler (ücret alsın ya da almasın); Q4 sınıfında olup editoryal ya da basım ücreti almayan dergiler; Q4 sınıfında ücret almakla birlikte yalnızca ilgili bilim alanı mensuplarının üye olabildiği bir branş derneğinin, üniversitenin, enstitünün ya da bilimsel bir kurumun yayın organı olan, 2010 öncesinden beri yayımlanan ve abone usulü çalışan ulusal ya da uluslararası dergiler.
• Yağmacı/şaibeli dergiler: Bu ölçütleri karşılamayan Q4 dergiler.

Bu tanım doçentlik kriterleri açısından önemlidir: Bir dergi Web of Science’ta taranıyor olsa bile, Q4 sınıfında ve ücretliyse yukarıdaki istisnalara girip girmediğine bakmanız gerekir. Başvurunuz için geçerli olan son metni her dönem ÜAK’ın başvuru şartları sayfasından kontrol edin. Başvurunuzun puan tarafını görmek için doçentlik puan hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

Yanlış dergi seçiminin bedeli nedir?

Bu işin en çok zaman kaybettiren yanı, sorunun genellikle geç fark edilmesidir. En sık karşılaşılan sonuçlar şunlardır:

• Puanın sayılmaması: Doçentlik beyannamesine yazmayı planladığınız bir makale yağmacı/şaibeli dergide çıktıysa doçentlik puanı hesabında kullanılamaz. Eksik puanı tamamlamak için yeni bir makale ve yeni bir hakem süreci gerekir; bu da yayın planı takviminizi aylarca kaydırabilir.
• Verinin “yanması”: Yayımlanmış bir makaleyi geri çekip başka dergiye göndermek kolay değildir. Yağmacı dergiler geri çekme taleplerine çoğu zaman yanıt vermez ya da ek ücret ister. Aynı veriyi yeniden yayımlamak ise mükerrer yayın sorunu doğurur.
• Tezden üretilen çalışmanın harcanması: Tezden makale çıkarırken tek bir güçlü veri setiniz vardır. Yanlış dergide yayımlandığında o veriyle iyi bir dergiye gitme şansı da biter.
• Başvuru dosyasında soru işareti: Jüri üyeleri yayın listesinde bu tür dergileri fark eder. Bu durum, doçentlik dosyası hataları arasında en kolay önlenebilecek olanlardan biridir.

Ret almak, yağmacı dergide yayımlanmaktan çok daha az maliyetlidir. Saygın bir dergiden ret aldıysanız makale reddedilirse ne yapılmalı yazımızdaki adımlarla metni güçlendirip yeniden gönderebilirsiniz.

Makaleyi yanlışlıkla yağmacı dergiye gönderdiyseniz ne yapılır?

Makale henüz yayımlanmadıysa dergiye yazılı olarak geri çekme bildiriminde bulunun ve yayın için onay vermediğinizi açıkça belirtin. Telif devri formu imzalamadıysanız ve ücret ödemediyseniz, çoğu durumda makaleyi başka bir dergiye göndermeniz mümkündür. Yeni dergiye gönderirken önceki gönderimi editöre mektupta kısaca açıklamak şeffaflık açısından iyi bir uygulamadır. Makale yayımlandıysa kurumunuzun yayın ya da etik biriminden görüş almak ve yazışmaların tümünü saklamak, sonraki adımları planlamayı kolaylaştırır.

Hangi durumda destek almak işinizi kolaylaştırır?

Dergi seçiminde destek, özellikle hızlı yayın vaat eden bir dergiden davet geldiğinde ve karar vermek için zamanınız dar olduğunda işe yarar. Şu durumlardan biri size tanıdık geliyorsa birlikte bakabiliriz:

• Size “hızlı değerlendirme” vaat eden bir davet geldi ve derginin güvenilir olup olmadığından emin değilsiniz.
• Doçentlik başvurusu öncesi yayınlarınızın hangisinin sayılacağını, Q4 ve ücret durumuna göre gözden geçirmek istiyorsunuz.
• Makaleniz hazır; alanınıza uygun, indeksi doğrulanmış ve takviminize uyan dergileri karşılaştırmak istiyorsunuz.
• Bir dergiye gönderdiniz, beklenmedik bir ücret talebi geldi ve nasıl ilerleyeceğinizi netleştirmek istiyorsunuz.

Birlikte çalışma süreci şöyle ilerler:

1. Ücretsiz ön görüşme: Makalenizi, hedeflediğiniz dergiyi ya da gelen daveti ve takviminizi konuşuruz.
2. Kapsam ve yol haritası: Hangi dergilerin inceleneceğini ve hangi ölçütlerle karşılaştırılacağını birlikte belirleriz.
3. Adım adım birlikte çalışma: İndeks, editör kurulu, ücret ve etik politikalarını kontrol eder; makalenizi seçilen derginin yazım kurallarına göre gözden geçiririz.
4. Zoom’da birlikte değerlendirme: Seçenekleri gerekçeleriyle sizinle birlikte okuruz; karar sizde kalır.

Çalışma ilkelerimizi Etik Çerçevemiz sayfasında bulabilirsiniz. Yayınlarınızı bir başvuru dosyasında toparlıyorsanız doçentlik dosyası danışmanlığı sayfamıza da bakabilirsiniz.

WhatsApp’tan ön görüşme isteyin

Sık sorulan sorular

Dergi seçimi desteğinin ücreti ve süresi neye göre belirlenir?

İncelenecek dergi sayısına, makalenin hazır olup olmadığına, derginin yazım kurallarına uyarlama gerekip gerekmediğine ve takviminize göre belirlenir. Ön görüşme ücretsizdir; kapsam ve ücret çalışma başlamadan önce yazılı olarak netleştirilir.

Makalem ve yayın listem gizli kalır mı?

Evet. Paylaştığınız metinler ve yayın bilgileri yalnızca çalışma için kullanılır, üçüncü kişilerle paylaşılmaz. Ayrıntılar için KVKK Aydınlatma Metni‘ne bakabilirsiniz.

Süreç tamamen online mı yürüyor?

Evet. Dosya paylaşımı, yazışmalar ve değerlendirme görüşmeleri online yapılır; Türkiye’nin her yerinden ve yurt dışından birlikte çalışabiliriz.

Dergiden ya da hakemden geri dönüş gelirse ne yapılır?

Editör ya da hakem görüşü geldiğinde eleştirileri birlikte madde madde ayırırız; hangisinin ek analizle, hangisinin metin düzenlemesiyle karşılanacağını konuşuruz. Yanıt metnini hazırlarken hakem yorumlarına yanıt mektubu yazımızdaki yapıyı izleyebilirsiniz.

Kaynaklar

• COPE, DOAJ, OASPA ve WAME. (2022). Principles of transparency and best practice in scholarly publishing (Sürüm 4). https://doi.org/10.24318/cope.2019.1.12
• Grudniewicz, A., Moher, D., Cobey, K. D. ve diğerleri. (2019). Predatory journals: No definition, no defence. Nature, 576(7786), 210–212. https://doi.org/10.1038/d41586-019-03759-y
• Shamseer, L., Moher, D. ve diğerleri. (2017). Potential predatory and legitimate biomedical journals: Can you tell the difference? A cross-sectional comparison. BMC Medicine, 15, 28. https://doi.org/10.1186/s12916-017-0785-9
• Think. Check. Submit. (t.y.). Choose the right journal for your research. https://thinkchecksubmit.org/
• Üniversitelerarası Kurul. (2022, 25 Ocak). Yağmacı/şaibeli dergiler hakkında duyuru [Yükseköğretim Genel Kurulu, 30.12.2021 tarih ve 2021.18.643 sayılı karar]. https://www.uak.gov.tr/announcements/yagmacisaibeli-dergiler-hakkinda-duyuru-1GwFN
• TÜBİTAK ULAKBİM. (t.y.). TR Dizin dergi değerlendirme kriterleri. https://trdizin.gov.tr/kriterler/