Keşfedici Sıralı Karma Desen Nedir?

Keşfedici sıralı karma desen (exploratory sequential design), araştırmanın önce nitel veriyle başladığı, bu veriden elde edilen kavram ya da yapının ardından nicel bir araçla ölçülüp sınandığı iki aşamalı bir karma yöntem desenidir. Desenin mantığı, açıklayıcı sıralı desenin tam tersidir: burada nitel aşama ne olduğunu keşfeder, nicel aşama ise keşfedilenin ne ölçüde yaygın olduğunu sınar (Creswell ve Plano Clark, 2018).

Bu yazıda desenin tanımı, hangi durumlarda tercih edilmesi gerektiği, iki aşamanın nasıl yürütüleceği, nitel bulgulardan ölçek maddesine nasıl geçileceği, örneklem kararları, süreç planlaması ve raporlama ele alınmaktadır. Karma yöntemin genel çerçevesi için karma yöntem araştırma desenleri yazısı incelenebilir.

Desenin tanımı ve işleyiş mantığı

Keşfedici sıralı desende iki veri toplama aşaması art arda yürütülür ve nicel aşama, nitel bulgular çözümlenmeden başlatılmaz. Süreç dört adımdan oluşur:

1. Birinci aşama (NİTEL): Görüşme, odak grup ya da doküman incelemesiyle veri toplanır; kodlama ve tema oluşturma yapılır. Bu aşama çalışmanın ağırlıklı bölümüdür.
2. Ara aşama (geliştirme): Nitel bulgulardan ölçülebilir bir ürün geliştirilir. Bu ürün çoğunlukla bir ölçek ya da anket, kimi zaman bir tipoloji, bir sınıflandırma ya da bir müdahale programıdır.
3. İkinci aşama (nicel): Geliştirilen araç yeni ve daha büyük bir örnekleme uygulanır; geçerlik ve güvenirlik kanıtları toplanır, hipotezler sınanır.
4. Yorumlama: Nitel aşamada keşfedilen yapının nicel aşamada ne ölçüde doğrulandığı birlikte yorumlanır.

Desenin ayırt edici özelliği, ikinci aşamanın birinci aşamanın ürünü üzerine kurulmasıdır. Hazır bir ölçek alınıp uygulanıyorsa desen keşfedici sıralı değildir; bu durumda iki bağımsız çalışma yan yana getirilmiş olur.

Desenin gösterimi ve kuramsal dayanağı

Karma yöntem desenleri standart bir gösterimle ifade edilir. Büyük harf baskın aşamayı, ok işareti sıralılığı belirtir (Morse, 1991). Keşfedici sıralı desen bu gösterimde NİTEL → nicel biçiminde yazılır.

Desenin kuramsal zemini pragmatizmdir: yöntem, araştırma sorusunun gerektirdiğine göre seçilir (Teddlie ve Tashakkori, 2009). Keşfedici sıralı desende bu gereklilik açıktır; ölçülecek yapı henüz tanımlanmamışsa, önce tanımlanması gerekir.

Bu desen ne zaman tercih edilmelidir?

• Alanyazında uygun bir ölçme aracı bulunmadığında. Kavram Türkçe alanyazında hiç ölçülmemişse ya da mevcut ölçekler farklı bir bağlam için geliştirilmişse.
• Var olan ölçek kültürel olarak uygun olmadığında. Yabancı bir ölçeğin doğrudan çevrilmesi yerine, hedef kültürde kavramın nasıl anlaşıldığının önce keşfedilmesi gerektiğinde.
• İncelenen olgu az bilindiğinde. Yeni ortaya çıkmış bir uygulama, yeni bir teknoloji ya da az çalışılmış bir grup söz konusu olduğunda.
• Bir tipoloji ya da sınıflandırma oluşturulacağında. Önce nitel veriden kategoriler çıkarılıp sonra bu kategorilerin dağılımı ölçülecekse.
• Bir müdahale programı geliştirilecek ve etkililiği sınanacaksa. Program içeriği katılımcı görüşlerinden türetilip ardından deneysel olarak test edilecekse.

Buna karşılık, elde geçerli bir ölçek varsa ve araştırmacı yalnızca bulguların nedenini merak ediyorsa keşfedici sıralı değil, açıklayıcı sıralı desen tercih edilmelidir. İki desenin karıştırılması, tez savunmalarında en sık eleştirilen noktalardan biridir.

Araştırma soruları nasıl yazılmalıdır?

Karma yöntem çalışmalarında üç tür soru bulunmalıdır. Üçüncüsü, yani iki aşamayı birbirine bağlayan karma yöntem sorusu, çoğu tezde yazılmadan geçilir.

Karma yöntem sorusunda “doğrulanmak”, “genellenmek”, “ölçülmek” gibi bir bütünleştirme fiili bulunmalıdır. Bu fiil, iki aşamanın niçin bir arada kullanıldığını gerekçelendirir.

Yöntem bölümü nasıl yazılmalıdır?

Yöntem bölümünde şu altı bilginin bulunması beklenir:

1. Desenin adı ve kaynağı — hangi sınıflandırmaya göre hangi desen kullanıldığı, atıfla birlikte.
2. Desenin gerekçesi — ölçülecek yapı için niçin hazır bir aracın kullanılamadığı.
3. Aşamaların sırası ve ağırlığı — hangi aşamanın baskın olduğu ve niçin.
4. Geliştirme adımı — nitel bulgulardan ölçek maddelerine nasıl geçildiği.
5. Bütünleştirme stratejisi — iki veri setinin hangi aşamada ve nasıl birleştirileceği.
6. Etik izin kapsamı — onayın her iki aşamayı da kapsadığı.

Aşağıdaki paragraf bu altı unsuru içeren bir örnektir:

“Bu araştırmada Creswell ve Plano Clark (2018) tarafından tanımlanan keşfedici sıralı karma desen (NİTEL → nicel) kullanılmıştır. Desenin tercih edilme gerekçesi, incelenen yapıyı ölçen kültürel açıdan uygun bir aracın alanyazında bulunmamasıdır. Birinci aşamada 18 öğretmenle yarı yapılandırılmış görüşme yapılmış, elde edilen temalardan 42 maddelik bir madde havuzu oluşturulmuştur. Havuz, beş uzmanın görüşüne sunulmuş ve kapsam geçerlik oranları hesaplanmıştır. İkinci aşamada araç 380 öğretmene uygulanmış, açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleriyle yapı geçerliği sınanmıştır. Araştırmanın her iki aşaması için … Üniversitesi Etik Kurulu’ndan … tarih ve … sayılı onay alınmıştır.”

Aşamaların yürütülmesi

Birinci aşama: nitel keşif

Nitel aşama, ikinci aşamanın hammaddesini ürettiği için özenle yürütülmelidir. Görüşme formu, ölçülmek istenen yapının bütün olası boyutlarını yoklayacak genişlikte hazırlanmalı; veri, doygunluğa ulaşıncaya kadar toplanmalıdır. Katılımcı sayısı genellikle 12–25 arasında değişir, ancak ölçüt sayı değil doygunluktur.

Analizde kodlama süreci ayrıntılı biçimde raporlanmalı, kodlayıcılar arası uyum hesaplanmalı ve temalar doğrudan alıntılarla desteklenmelidir. Bu aşamanın çıktısı yalnızca bir bulgu listesi değil, ölçülebilir boyutlardan oluşan bir yapı taslağıdır.

Ara aşama: nitel bulgudan ölçme aracına geçiş

Desenin en kritik ve en çok atlanan adımı budur. Temalardan maddeye geçiş şu sırayla yapılmalıdır:

1. Boyutların belirlenmesi: Temalar, ölçeğin alt boyutlarına karşılık gelecek biçimde düzenlenir.
2. Madde havuzunun oluşturulması: Her boyut için hedeflenen madde sayısının yaklaşık üç katı madde yazılır (DeVellis ve Thorpe, 2021).
3. Katılımcı diline sadakat: Maddeler mümkün olduğunca katılımcıların kullandığı ifadelerden türetilir; desenin en güçlü yanı budur.
4. Uzman görüşü: Madde havuzu alan uzmanlarına sunulur, kapsam geçerlik oranı ve indeksi hesaplanır.
5. Bilişsel görüşme (ön deneme): Küçük bir grupla maddelerin nasıl anlaşıldığı sınanır, anlaşılmayan maddeler düzeltilir.
6. Pilot uygulama: Araç küçük bir örnekleme uygulanır; madde-toplam korelasyonları incelenir.

Bu adımların hangisinin yapıldığı ve nasıl yapıldığı raporda tek tek gösterilmelidir. Ölçek geliştirme sürecinin belgelenmemesi, çalışmanın en zayıf noktasını oluşturur (Boateng vd., 2018).

İkinci aşama: nicel doğrulama

Geliştirilen araç, birinci aşamadan bağımsız ve daha büyük bir örnekleme uygulanır. Bu aşamada yapılması beklenenler şunlardır: açımlayıcı faktör analizi, ayrı bir örneklemde doğrulayıcı faktör analizi, iç tutarlılık katsayıları, madde ayırt edicilik değerleri ve varsa ölçüt bağıntılı geçerlik kanıtları. Örneklem yapısı ve veri toplama biçimi için tarama deseni yazısı yol gösterici olabilir.

Temadan maddeye geçiş: örnek bir eşleştirme tablosu

Nitel bulguların ölçek maddelerine nasıl dönüştüğü, aşağıdaki gibi bir tabloyla gösterilmelidir. Bu tablo hem sürecin şeffaflığını sağlar hem de jüri sorularının büyük bölümünü baştan yanıtlar.

İki aşamada örneklem nasıl belirlenmelidir?

Keşfedici sıralı desende iki aşamanın örneklemi, açıklayıcı sıralı desenin tersine, genellikle farklıdır. Nitel aşamanın katılımcıları amaçlı örneklemeyle, nicel aşamanınkiler daha geniş ve temsil gücü yüksek bir yöntemle seçilir (Onwuegbuzie ve Collins, 2007).

Açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizlerinin aynı veri üzerinde yapılmaması gerekir. İdeal uygulama, nicel örneklemi ikiye bölmek ya da iki ayrı veri toplama turu yapmaktır.

Örnek bir çalışma kurgusu

• Birinci aşama: Dijital materyal kullanan 18 öğretmenle yarı yapılandırılmış görüşme yapılır. “Erişilebilirlik”, “içerik güvenilirliği”, “müfredat uyumu” ve “öğrenci ilgisi” temaları elde edilir.
• Ara aşama: Dört tema, ölçeğin dört boyutu olarak kurgulanır. 42 maddelik havuz yazılır, beş uzmandan görüş alınır, 8 madde çıkarılır. 12 öğretmenle bilişsel görüşme yapılır ve 6 madde yeniden yazılır.
• İkinci aşama: 34 maddelik form 380 öğretmene uygulanır. Açımlayıcı faktör analizinde dört faktörlü yapı ortaya çıkar; toplam varyansın %58’i açıklanır. Ayrı bir örneklemde doğrulayıcı faktör analizi yapılır ve uyum indeksleri kabul edilebilir düzeyde bulunur.
• Yorumlama: Nitel aşamada keşfedilen dört boyutun nicel olarak doğrulandığı, ancak “öğrenci ilgisi” boyutunun beklenenden düşük güvenirlik gösterdiği ve bu boyutun yeniden ele alınması gerektiği belirtilir.

Süreç nasıl planlanmalıdır?

Keşfedici sıralı desen, ölçek geliştirme adımını da içerdiği için karma yöntem desenleri arasında en uzun sürenidir. Tez takviminin buna göre kurulması gerekir.

Etik kurul başvurusunun her iki aşamayı birlikte kapsaması gerekir. İkinci aşamanın ölçeği henüz yazılmamış olsa bile, başvuruda geliştirilecek aracın niteliği, uygulanacağı grup ve veri toplama biçimi belirtilmelidir.

Geçerlik ve güvenirlik nasıl sağlanır?

Hangi yazılımlar kullanılmalıdır?

• Birinci aşama: MAXQDA veya NVivo. Kodlama, tema haritası ve kodlayıcılar arası uyum hesabı bu programlarda yürütülür.
• İkinci aşama: Açımlayıcı faktör analizi için SPSS, JASP veya R; doğrulayıcı faktör analizi için JASP (SEM modülü) veya R (lavaan paketi).
• Bütünleştirme: Tema–boyut eşleştirme tablosu ayrı bir yazılım gerektirmez, ancak veri toplanmadan önce kurgulanmalıdır.

İkinci aşamada uygulanacak testlerin seçimi verinin dağılımına bağlıdır; ayrım için parametrik ve non-parametrik testler yazısı incelenebilir.

Sık yapılan hatalar

• Hazır ölçek kullanmak. İkinci aşamada alanyazından alınmış bir ölçek uygulanıyorsa desen keşfedici sıralı değildir.
• Geliştirme adımını atlamak. Nitel bulgular ile ölçek maddeleri arasındaki bağ gösterilmemişse desenin özü kaybolur.
• Aynı katılımcılara ölçek uygulamak. Nicel örneklem, nitel katılımcılardan bağımsız olmalıdır.
• AFA ve DFA’yı aynı veriyle yapmak. Doğrulama, ayrı bir örneklemde yapılmalıdır.
• Uzman görüşü ve bilişsel görüşme adımlarını raporlamamak. Bu adımlar yapılmışsa mutlaka gösterilmelidir.
• Etik izni yalnızca nitel aşama için almak. İkinci aşama için ek başvuru gerekliliği süreci aylarca uzatır. İlkeler için araştırma etiği yazısı incelenebilir.

Keşfedici sıralı ile açıklayıcı sıralı desenin farkı

Desenin sınırlılıkları

• Süre: Ölçek geliştirme adımı nedeniyle desenlerin en uzunudur.
• İki ayrı örneklem gereksinimi: Veri toplama maliyeti yükselir.
• Uzmanlık gereksinimi: Araştırmacının hem nitel analiz hem ölçek geliştirme ve faktör analizi yetkinliğine sahip olması beklenir.
• Genellenebilirlik sınırı: Geliştirilen aracın geçerliği, yalnızca çalışıldığı bağlam için gösterilmiş olur; başka bir kültüre ya da gruba doğrudan aktarılamaz.
• Erken kapanma riski: Nitel aşama yeterince derinleşmeden madde yazımına geçilirse, ölçek eksik bir yapıyı ölçer.

Tez savunmasında sıkça sorulan sorular

• Alanyazında gerçekten uygun bir ölçek yok muydu? Hangi ölçekleri incelediniz ve niçin elediniz?
• Temalardan maddelere nasıl geçtiniz? Bu geçişi gösteren bir tablo var mı?
• Kaç uzmandan görüş aldınız? Kapsam geçerlik oranını nasıl hesapladınız?
• Bilişsel görüşme yaptınız mı? Hangi maddeler bu aşamada değişti?
• Nicel örnekleminiz nitel katılımcılardan bağımsız mı?
• AFA ve DFA’yı aynı veriyle mi yaptınız?
• Nitel aşamada bulduğunuz boyutlardan hangisi nicel aşamada doğrulanmadı? Bunu nasıl yorumladınız?

Sık sorulan sorular

Keşfedici sıralı desende hangi aşama baskındır?
Genellikle nitel aşama baskındır, çünkü ölçülecek yapı bu aşamada tanımlanır. Ancak ağırlık araştırma sorusuna göre değişebilir; önemli olan tercihin gerekçelendirilmesidir.

Nitel aşamada kaç kişiyle görüşülmelidir?
Sabit bir sayı yoktur; ölçüt veri doygunluğudur. Ölçek geliştirme amaçlı çalışmalarda boyutların tümünü yakalayabilmek için görüşmelerin katılımcı çeşitliliğine dikkat edilerek yürütülmesi gerekir.

Geliştirilen ölçek yerine anket kullanılabilir mi?
Kullanılabilir. Desenin gereği bir “ölçek” değil, nitel bulgulardan türetilmiş bir ölçme aracıdır. Anket, gözlem formu ya da bir müdahale programı da olabilir.

Nicel aşamada beklenen faktör yapısı çıkmazsa ne yapılmalıdır?
Bu bir başarısızlık değil, bulgudur. Hangi boyutların birleştiği ya da ayrıştığı raporlanmalı, nitel bulgularla karşılaştırılarak tartışılmalıdır.

Bu desen makaleye nasıl dönüştürülür?
Ölçek geliştirme çalışmaları genellikle tek makale olarak yayımlanır. Nitel aşama ayrı bir makaleye bölünecekse, ölçek makalesinde geliştirme sürecinin özetlenmesi ve ilgili çalışmaya atıf yapılması gerekir.

Kaynakça

Boateng, G. O., Neilands, T. B., Frongillo, E. A., Melgar-Quiñonez, H. R. ve Young, S. L. (2018). Best practices for developing and validating scales for health, social, and behavioral research: A primer. Frontiers in Public Health, 6, 149.

Creswell, J. W. ve Plano Clark, V. L. (2018). Designing and conducting mixed methods research (3. baskı). SAGE.

DeVellis, R. F. ve Thorpe, C. T. (2021). Scale development: Theory and applications (5. baskı). SAGE.

Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J. ve Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis (8. baskı). Cengage.

Lincoln, Y. S. ve Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE.

Morse, J. M. (1991). Approaches to qualitative-quantitative methodological triangulation. Nursing Research, 40(2), 120–123.

Onwuegbuzie, A. J. ve Collins, K. M. T. (2007). A typology of mixed methods sampling designs in social science research. The Qualitative Report, 12(2), 281–316.

Teddlie, C. ve Tashakkori, A. (2009). Foundations of mixed methods research. SAGE.

İki veri setinin nasıl çözümlenip birleştirileceği için: Karma Yöntem Araştırmalarında Veri Nasıl Analiz Edilir?

Geliştirilen ölçeğin iç tutarlılığının nasıl hesaplanacağı ve hangi değerin yeterli sayıldığı için: Cronbach Alfa Kaç Olmalı?

İlk aşamadaki nitel veriyi hangi çerçeveyle çözümleyeceğiniz için: İçerik Analizi mi, Tematik Analiz mi?