Açıklayıcı Sıralı Karma Desen Nedir?

Açıklayıcı sıralı karma desen (explanatory sequential design), araştırmanın önce nicel veriyle başladığı, ardından bu veriden elde edilen bulguları derinlemesine açıklamak için nitel veri toplandığı iki aşamalı bir karma yöntem desenidir. Desenin mantığı basittir: sayılar ne olduğunu gösterir, nitel aşama ise bunun neden böyle olduğunu açıklar (Creswell ve Plano Clark, 2018).

Bu yazıda desenin tanımı, hangi durumlarda tercih edilmesi gerektiği, aşamalarının nasıl yürütüleceği, katılımcıların nasıl seçileceği ve iki aşamanın raporda nasıl bütünleştirileceği ele alınmaktadır. Karma yöntemin genel çerçevesi ve dokuz desenli sınıflandırma için karma yöntem araştırma desenleri yazısı incelenebilir.

Desenin tanımı ve işleyiş mantığı

Açıklayıcı sıralı desen, Creswell ve Plano Clark’ın (2018) temel karma yöntem desenlerinden biridir. Desende iki ayrı veri toplama aşaması bulunur ve bu aşamalar zaman bakımından sıralıdır; yani nitel aşama, nicel bulgular analiz edilmeden başlatılmaz.

1. Birinci aşama (NİCEL): Ölçek, test veya anket yoluyla veri toplanır ve analiz edilir. Bu aşama çalışmanın ağırlıklı bölümüdür.
2. Ara aşama (bağlantı noktası): Nicel bulgular içinde açıklanmaya muhtaç olan sonuçlar belirlenir. Nitel aşamanın soruları ve katılımcıları bu sonuçlara göre şekillendirilir.
3. İkinci aşama (NİTEL): Görüşme, odak grup veya doküman incelemesi yoluyla veri toplanır ve birinci aşamadaki bulgular açıklanır.
4. Yorumlama: İki aşamanın sonuçları birlikte yorumlanır.

Paradigma vurgusu bakımından desen genellikle baskın statülüdür ve baskın olan taraf niceldir (NİCEL → nitel). Nitel aşama bağımsız bir çalışma değil, nicel bulguların açıklayıcısı olarak konumlandırılmalıdır.

Desenin kuramsal dayanağı ve gösterimi

Karma yöntem araştırmaları, tek başına nicel ya da nitel paradigmanın yeterli olmadığı durumlarda pragmatizm anlayışına dayanır. Pragmatik yaklaşım, yöntemin araştırma sorusuna göre seçilmesi gerektiğini savunur; yani soru hangi veriyi gerektiriyorsa o veri toplanır (Teddlie ve Tashakkori, 2009). Açıklayıcı sıralı desen bu anlayışın en yalın uygulamalarından biridir: nicel veri örüntüyü ortaya koyar, nitel veri örüntünün ardındaki anlamı açar.

Alanyazında desenler standart bir gösterimle ifade edilir. Morse’un (1991) geliştirdiği ve bugün yaygın olarak kullanılan bu gösterimde büyük harfle yazılan aşama baskın, küçük harfle yazılan aşama tamamlayıcıdır; ok işareti sıralılığı, artı işareti eş zamanlılığı belirtir:

Tez yöntem bölümünde desenin bu gösterimle birlikte verilmesi, jürinin araştırmanın kurgusunu tek bakışta anlamasını sağlar.

Bu desen ne zaman tercih edilmelidir?

Açıklayıcı sıralı desen, aşağıdaki durumlarda uygun bir tercihtir:

• Nicel analiz sonucunda beklenmedik, aykırı veya açıklanamayan bir bulgu ortaya çıktığında,
• Gruplar arasında anlamlı bir fark bulunduğunda ve bu farkın nedeninin araştırılması gerektiğinde,
• Bir ölçeğin maddeleri beklenen faktör yapısını vermediğinde ve katılımcıların maddeleri nasıl anlamlandırdığının incelenmesi gerektiğinde,
• Nicel sonuçların belirli bir alt gruba (örneğin en düşük puanı alan öğrencilere) göre derinleştirilmesi istendiğinde,
• Araştırmacının nicel yöntemlerde daha güçlü olduğu ve çalışmanın omurgasını nicel veriyle kurmak istediği durumlarda.

Buna karşılık, ölçülecek yapı hakkında alanyazında yeterli bilgi yoksa ve önce kavramın keşfedilmesi, ardından ölçek geliştirilmesi gerekiyorsa açıklayıcı sıralı desen değil, keşfedici sıralı desen (NİTEL → nicel) tercih edilmelidir. İki desen birbirinin tersidir ve karıştırılmamalıdır.

Araştırma soruları nasıl yazılmalıdır?

Karma yöntem çalışmalarında üç tür soru bulunması beklenir: nicel aşamaya ait sorular, nitel aşamaya ait sorular ve iki aşamayı birbirine bağlayan karma yöntem sorusu. Üçüncüsünün yazılmaması, karma yöntem tezlerinde en sık karşılaşılan eksikliktir.

Karma yöntem sorusunun içinde “açıklamak”, “genişletmek”, “derinleştirmek” gibi bir bütünleştirme fiili bulunmalıdır. Bu fiil, iki veri setinin niçin bir arada kullanıldığını gerekçelendirir.

Yöntem bölümü nasıl yazılmalıdır?

Tez ve makalelerde yöntem bölümünün karma yöntem kısmı genellikle çok kısa yazılır ve yalnızca desenin adı verilir. Oysa bu bölümde şu altı bilginin bulunması beklenir:

1. Desenin adı ve kaynağı: Hangi sınıflandırmaya göre hangi desen kullanıldığı, atıfla birlikte.
2. Desenin gerekçesi: Araştırma sorusunun neden tek bir yöntemle yanıtlanamayacağı.
3. Aşamaların sırası ve ağırlığı: Hangi aşamanın baskın olduğu ve niçin.
4. Bağlanma noktası: Nitel aşamanın hangi nicel bulgudan türetildiği.
5. Bütünleştirme stratejisi: İki veri setinin hangi aşamada ve nasıl birleştirileceği.
6. Etik izin kapsamı: Etik kurul onayının her iki aşamayı da kapsadığı.

Aşağıdaki paragraf, bu altı unsuru içeren bir yöntem bölümü örneğidir:

“Bu araştırmada Creswell ve Plano Clark (2018) tarafından tanımlanan açıklayıcı sıralı karma desen (NİCEL → nitel) kullanılmıştır. Desenin tercih edilme gerekçesi, gruplar arasında saptanan farkın nedenlerinin yalnızca ölçek verisiyle açıklanamamasıdır. Birinci aşamada 420 öğrenciden ölçek verisi toplanmış, ikinci aşamada birinci aşamanın bulgularından hareketle belirlenen 12 öğrenciyle yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Nitel katılımcılar, nicel örneklem içinden uç değer örneklemesiyle seçilmiştir. İki veri seti, yorumlama aşamasında birleşik gösterim tablosu aracılığıyla bütünleştirilmiştir. Araştırmanın her iki aşaması için … Üniversitesi Etik Kurulu’ndan … tarih ve … sayılı onay alınmıştır.”

Aşamaların yürütülmesi

Birinci aşama: nicel veri toplama ve analiz

Nicel aşama, tek başına yayımlanabilecek bütünlükte kurgulanmalıdır. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenmeli, ölçme araçlarının geçerlik ve güvenirlik kanıtları raporlanmalı, analiz öncesinde normallik ve varyansların homojenliği gibi varsayımlar sınanmalıdır. Varsayımların karşılanıp karşılanmamasına göre test seçimi değişeceğinden, bu aşamada parametrik ve non-parametrik testler arasındaki ayrımın doğru kurulması gerekir.

Ara aşama: nitel aşamanın nicel bulgulara bağlanması

Deseni yüzeysel uygulanmış bir çalışmadan ayıran nokta burasıdır. Nitel aşamanın soru formu, birinci aşamanın sonuçlarından türetilmelidir. Uygulamada şu üç karar bu aşamada verilir:

• Hangi bulgu açıklanacak? Bütün nicel bulgular değil, yalnızca açıklanmaya muhtaç olanlar seçilmelidir.
• Kimlerle görüşülecek? Katılımcılar nicel örneklemin içinden seçilmelidir.
• Hangi sorular sorulacak? Görüşme soruları doğrudan ilgili bulguya odaklanmalıdır.

İkinci aşama: nitel veri toplama ve analiz

Nitel aşamada veri doygunluğa ulaşıncaya kadar toplanmalı, analiz süreci (kodlama, tema oluşturma, kodlayıcılar arası uyum) ayrıntılı biçimde açıklanmalıdır. Katılımcı teyidi ve uzman incelemesi gibi inandırıcılık ölçütleri raporda gösterilmelidir.

Nitel aşamanın katılımcıları nasıl seçilmelidir?

Açıklayıcı sıralı desende nitel katılımcılar nicel örneklemin bir alt kümesidir; yeni ve bağımsız bir grup oluşturulmaz (Onwuegbuzie ve Collins, 2007). Yaygın olarak kullanılan seçim ölçütleri şunlardır:

Nitel katılımcı sayısı nicel örneklemden çok daha küçüktür; amaç temsil değil, derinliktir.

Örnek bir çalışma kurgusu

Bir araştırmacının “çevrim içi öğrenmede öğrenci motivasyonu” konusunu çalıştığını varsayalım:

• Birinci aşama: 420 üniversite öğrencisine motivasyon ölçeği uygulanır. Analiz sonucunda uzaktan eğitim alan öğrencilerin içsel motivasyon puanlarının yüz yüze eğitim alanlardan anlamlı biçimde düşük olduğu, ancak dışsal motivasyon puanlarının farklılaşmadığı bulunur.
• Ara aşama: Açıklanması gereken bulgu belirlenir: içsel motivasyondaki düşüş. Uzaktan eğitim grubundan içsel motivasyon puanı en düşük ve en yüksek olan 12 öğrenci belirlenir.
• İkinci aşama: Bu 12 öğrenciyle yarı yapılandırılmış görüşme yapılır. Görüşmelerden “geri bildirim gecikmesi”, “akran etkileşiminin azalması” ve “öğrenme ortamının evle iç içe geçmesi” temaları elde edilir.
• Yorumlama: Nicel farkın, temel psikolojik ihtiyaçlardan ilişkili olma boyutunun zayıflamasıyla açıklandığı sonucuna varılır.

İki aşama raporda nasıl bütünleştirilmelidir?

Karma yöntem çalışmalarında en sık görülen zaaf, nicel ve nitel bulguların art arda sunulup hiç birleştirilmemesidir. Bütünleştirme (integration), desenin zorunlu bir unsurudur ve raporda görünür kılınmalıdır (Fetters, Curry ve Creswell, 2013). Bunun en pratik yolu birleşik gösterim tablosu (joint display) kullanmaktır:

Tartışma bölümünde her nicel bulgunun karşısına ilgili nitel temanın yerleştirilmesi, iki aşamanın uyumlu, tamamlayıcı ya da çelişkili olduğunun açıkça belirtilmesi beklenir. Çelişkili bulgular gizlenmemeli, ayrı bir başlık altında tartışılmalıdır.

Süreç nasıl planlanmalıdır?

Açıklayıcı sıralı desenin en çok gözden kaçan yönü zaman maliyetidir. İki aşama art arda yürütüldüğü için toplam süre, tek yöntemli bir çalışmanın neredeyse iki katıdır. Tez takviminin buna göre kurulması gerekir:

Etik kurul başvurusunun her iki aşamayı birden kapsayacak biçimde en baştan yapılması, sürecin en kritik noktasıdır. Görüşme formu henüz yazılmamış olsa bile, başvuruda ikinci aşamanın yapılacağı, kimlerle görüşüleceği ve soruların hangi bulgulardan türetileceği belirtilmelidir.

Geçerlik ve güvenirlik iki aşamada nasıl sağlanır?

Karma yöntem çalışmalarında her iki aşamanın kendi ölçütleri ayrı ayrı karşılanmalı, ayrıca desenin bütününe ilişkin bir değerlendirme yapılmalıdır.

Hangi yazılımlar kullanılmalıdır?

İki aşama farklı yazılım gerektirir ve bu, öğrencilerin çoğu için sürecin en zorlayıcı kısmıdır.

• Birinci aşama: SPSS, JASP, R veya Stata. Varsayım kontrolleri, fark testleri ve etki büyüklüğü hesapları bu ortamda yapılır. Etki büyüklüğünün nasıl hesaplanıp yorumlanacağı için SPSS’te etki büyüklüğü yazısı incelenebilir.
• İkinci aşama: MAXQDA veya NVivo. Kodlama, tema haritası ve kodlayıcılar arası uyum hesabı bu programlarla yürütülür.
• Bütünleştirme: Birleşik gösterim tablosu genellikle ayrı bir yazılım gerektirmez; ancak nicel bulgu, nitel tema ve alıntının aynı satırda eşleştirilmesi için tablo yapısının önceden kurulması gerekir.

Her iki yazılımı da aynı anda öğrenmek zorunda kalan araştırmacıların, ikinci aşamaya geçmeden önce kodlama mantığını küçük bir pilot veri üzerinde denemesi önerilir.

Sık yapılan hatalar

• Görüşme sorularının nicel bulgulardan bağımsız hazırlanması. Bu durumda desen açıklayıcı sıralı değil, iki ayrı çalışmanın yan yana konulmasıdır.
• Nitel katılımcıların yeni bir gruptan seçilmesi. Aynı bulgu açıklanamaz hâle gelir.
• İki aşamanın aynı anda yürütülmesi. Eş zamanlı toplanan veri, sıralı desen olarak raporlanamaz; bu, yakınsayan paralel desene karşılık gelir.
• Bütünleştirme bölümünün olmaması. Bulgular ayrı ayrı sunulup sonuç bölümünde birleştirilmemişse desenin gereği yerine getirilmemiş sayılır.
• Etik izin kapsamının dar tutulması. Etik kurul başvurusunda her iki aşamanın da yer alması gerekir; nitel aşama için sonradan ek izin alınması süreci uzatır. Konuyla ilgili ilkeler için araştırma etiği yazısı incelenebilir.

Açıklayıcı sıralı ile keşfedici sıralı desenin farkı

Desenin sınırlılıkları

Açıklayıcı sıralı desen güçlü bir kurgudur, ancak sınırlılıkları raporun ilgili bölümünde belirtilmelidir:

• Süre: İki aşamanın art arda yürütülmesi, çalışmayı belirgin biçimde uzatır.
• Katılımcıya yeniden ulaşma sorunu: Nicel aşamada anket anonim toplandıysa, ikinci aşamada aynı kişilere ulaşmak mümkün olmayabilir. Bu nedenle birinci aşamada iletişim izni alınması gerekir.
• Örneklem kaybı: Nicel aşamadan aylar sonra yapılan görüşmelerde katılımcıların bir kısmı ulaşılamaz duruma gelir.
• Uzmanlık gereksinimi: Araştırmacının hem istatistiksel analiz hem nitel analiz yetkinliğine sahip olması beklenir.
• Genelleme sınırı: Nitel aşamanın bulguları küçük bir alt gruptan elde edildiği için genellenemez; yalnızca nicel bulguyu açıklayıcı nitelik taşır.

Tez savunmasında sıkça sorulan sorular

Bu desenle yürütülen çalışmalarda jüri üyelerinin yönelttiği sorular büyük ölçüde öngörülebilirdir. Savunma öncesinde şu sorulara hazırlıklı olunması yerinde olur:

• Neden karma yöntem? Aynı soru yalnızca nicel veriyle yanıtlanamaz mıydı?
• Nitel aşamanın katılımcılarını hangi ölçüte göre seçtiniz? Bu ölçütü niçin tercih ettiniz?
• Görüşme sorularınız hangi nicel bulgudan türetildi? Bunu formda gösterebilir misiniz?
• İki veri setini nerede birleştirdiniz? Bütünleştirmeyi hangi tabloda görebiliriz?
• Nicel ve nitel bulgular arasında çelişki oldu mu? Olduysa nasıl yorumladınız?
• Nitel aşamanın örneklem büyüklüğü niçin yeterlidir?
• Etik izniniz ikinci aşamayı da kapsıyor mu?

Bu soruların yanıtları yöntem bölümünde zaten yazılmışsa, savunma büyük ölçüde sorunsuz ilerler. Sorunlar genellikle desenin adı yazılıp gereklerinin yerine getirilmediği çalışmalarda ortaya çıkar.

Sık sorulan sorular

Açıklayıcı sıralı desende hangi aşama daha ağırlıklıdır?
Genellikle nicel aşama baskındır. Ancak nitel aşamanın ağırlığı araştırma sorusuna göre artırılabilir; önemli olan bu tercihin yöntem bölümünde gerekçelendirilmesidir.

Nitel aşamada kaç katılımcıyla görüşülmelidir?
Sabit bir sayı yoktur. Ölçüt, veri doygunluğudur; yeni görüşmeler yeni tema üretmemeye başladığında veri toplama sonlandırılır.

Nicel ve nitel bulgular çelişirse ne yapılmalıdır?
Çelişki bir başarısızlık değil, bulgudur. Olası nedenleri (ölçme aracının sınırlılığı, örneklem farkı, sosyal beğenilirlik) tartışılarak raporlanmalıdır.

Tez önerisinde desen nasıl belirtilmelidir?
Yöntem bölümünde desenin adı, kaynağı, iki aşamanın sırası, aşamaların bağlanma noktası ve bütünleştirmenin nasıl yapılacağı açıkça yazılmalıdır. Yalnızca “karma yöntem kullanılmıştır” ifadesi yeterli değildir.

Kaynakça

Christensen, L. B., Johnson, R. B. ve Turner, L. A. (2020). Research methods, design, and analysis (13. baskı). Pearson.

Creswell, J. W. ve Plano Clark, V. L. (2018). Designing and conducting mixed methods research (3. baskı). SAGE.

Fetters, M. D., Curry, L. A. ve Creswell, J. W. (2013). Achieving integration in mixed methods designs: Principles and practices. Health Services Research, 48(6pt2), 2134–2156.

Ivankova, N. V., Creswell, J. W. ve Stick, S. L. (2006). Using mixed-methods sequential explanatory design: From theory to practice. Field Methods, 18(1), 3–20.

Onwuegbuzie, A. J. ve Collins, K. M. T. (2007). A typology of mixed methods sampling designs in social science research. The Qualitative Report, 12(2), 281–316.

İlgili yazı

Bu desenin tam tersi olan, önce nitel veriyle başlayıp ölçek geliştirmeye giden desen için: Keşfedici Sıralı Karma Desen Nedir?

İki veri setinin nasıl çözümlenip birleştirileceği için: Karma Yöntem Araştırmalarında Veri Nasıl Analiz Edilir?

İkinci aşamadaki nitel veriyi hangi çerçeveyle çözümleyeceğiniz için: İçerik Analizi mi, Tematik Analiz mi?