Akademik Çeviri

Akademik çeviri, bir metnin sözcüklerinin başka bir dile aktarılmasından ibaret değildir. Bilimsel metinde anlamı taşıyan şey, alanın yerleşik terminolojisi, iddiaların hangi kesinlik derecesiyle kurulduğu ve bölümler arasındaki mantıksal bağdır. Bu unsurlar korunmadığında metin dilbilgisi bakımından doğru, akademik bakımdan kusurlu olur. Bu sayfada akademik çevirinin dil düzenlemeden nasıl ayrıldığı, çeviriye başlamadan önce hazırlanması gerekenler, terim ve üslup kuralları, makine çevirisinin sınırları ve sık karşılaşılan sorunlar ele alınmaktadır.

Çeviri, dil düzenleme ve son okuma nasıl ayrılır?

Bu üç işlem sıkça birbirinin yerine kullanılır; oysa girdileri ve çıktıları farklıdır.

Çeviriden önce neler hazırlanmalıdır?

• Metin son hâline getirilmelidir. Çeviri sırasında değişen bölümler iki dilde ayrışır. Analiz bulguları ve tablolar kesinleşmeden çeviriye başlanmamalıdır.
• Terim listesi çıkarılmalıdır. Alanın anahtar kavramları ve bunların hedef dildeki karşılıkları önceden kararlaştırılmalıdır. Aynı kavramın metin boyunca aynı terimle karşılanması, akademik metinde eşanlamlı çeşitliliğinden daha önemlidir.
• Hedef dergi veya kurum belirlenmelidir. Amerikan ve İngiliz yazımı, sayı ve ondalık gösterimi, tarih biçimi ve kaynak stili buna göre seçilir.
• Alanyazındaki yerleşik karşılıklar taranmalıdır. Kavramın hedef dilde nasıl adlandırıldığı, o alandaki güncel yayınlardan doğrulanmalıdır.
• Ölçek maddeleri ayrı ele alınmalıdır. Uyarlanmış bir ölçek kullanılıyorsa maddeler yeniden çevrilmez; ölçeğin yayımlanmış özgün ifadeleri kullanılır.
• Alıntılar kaynağından alınmalıdır. Başka bir dilden çevrilmiş doğrudan alıntı, özgün metne dönülerek yazılmalıdır.
• Kaynakça çeviri dışında tutulmalıdır. Yayın adları çevrilmez; yalnızca stilin gerektirdiği biçim düzenlemesi yapılır.

Akademik üslupta nelere dikkat edilmelidir?

Türkçeden İngilizceye çeviride en sık düşülen hata, Türkçe cümle yapısının olduğu gibi taşınmasıdır. Uzun ve çok yan cümleli yapılar, hedef dilde okunabilirliği düşürür. Aşağıdaki noktalar bilimsel metinlerde belirleyicidir:

Makine çevirisi nerede yeterli, nerede yetersizdir?

Otomatik çeviri araçları, genel dilde akıcı çıktı üretir. Akademik metinde ise ürettiği çıktının denetlenmesi gereken belirli zayıf noktaları vardır.

• Alan terimleri. Aynı sözcüğün alanlara göre farklı karşılıkları vardır; araç bağlamı çoğu zaman ayırt edemez ve genel karşılığı seçer.
• Kesinlik dereceleri. Temkinli kurulmuş bir ifade, çeviride kesin bir iddiaya dönüşebilir. Bu, metnin bilimsel değerini doğrudan zedeler.
• Tutarlılık. Araç, aynı terimi metnin farklı yerlerinde farklı sözcüklerle karşılayabilir.
• Kurumsal ve yasal adlar. Kurum, mevzuat ve ölçek adlarının resmî karşılıkları vardır; bunlar çevrilmez, doğrulanır.
• Gizlilik. Yayımlanmamış veri ve metinlerin çevrimiçi araçlara yüklenmesi, dergi ve kurum kurallarıyla çelişebilir.

Uygulamada makine çevirisinin ilk taslak olarak kullanılıp ardından alan bilgisiyle gözden geçirilmesi yaygındır. Bu durumda gözden geçirme, cümle düzeltmekle sınırlı kalmamalı; terimler, kesinlik dereceleri ve sayısal bilgiler kaynak metinle karşılaştırılarak denetlenmelidir. Birçok dergi, yapay zekâ araçlarının kullanımının gönderim sırasında bildirilmesini istemektedir; hedef derginin bu konudaki kuralı önceden okunmalıdır.

Sık karşılaşılan sorunlar

Sık sorulan sorular

Çeviri ne kadar sürer? Süre, metnin uzunluğundan çok terim yoğunluğuna ve kaynak metnin netliğine bağlıdır. Kaynak metindeki belirsiz cümleler, hedef dilde de belirsiz kalır; bu nedenle çeviri öncesi metnin sadeleştirilmesi süreyi kısaltır.

Dil düzenleme belgesi dergiler için gerekli mi? Bazı dergiler dil düzenlemesi yapıldığına dair belge ister. Bu belge metnin kabul edileceği anlamına gelmez, yalnızca dil gerekçesiyle iade edilmesini önlemeye yardımcı olur.

Benzerlik raporu çeviri sonrasında nasıl değerlendirilir? Oranın kendisi değil, eşleşmelerin nerede yoğunlaştığı önemlidir. Ayrıntı için benzerlik raporu sayfasına bakılabilir.