Yarı yapılandırılmış görüşme formu, araştırma sorularınızdan türetilmiş, sırası esnek bir ana soru listesi ile her ana sorunun altındaki sonda (derinleştirme) sorularından oluşan veri toplama aracıdır. İyi bir form 5–10 ana soruyla 45–60 dakikalık bir görüşmeyi taşır, her sorunun hangi araştırma sorusuna hizmet ettiği açıkça görülür ve uzman görüşü ile pilot görüşmeden geçmiştir. Etik kurul formunuzu “veri toplama aracı yetersiz” notuyla geri gönderdiyse ya da danışmanınız “bu sorular araştırma sorularını karşılamıyor” dediyse, sorun çoğu zaman soruların kendisinde değil, bu eşleştirmenin kurulmamış olmasındadır.
Bu yazıda formu sıfırdan nasıl kuracağınızı, soruları nasıl yazacağınızı, uzman görüşü ve pilot görüşmeyi nasıl yürüteceğinizi ve yöntem bölümünde nasıl raporlayacağınızı adım adım anlatıyoruz. Toplanan verinin kodlanıp temalara dönüştürülmesi aşamasında desteğe ihtiyaç duyarsanız nitel veri analizi sayfamızda kapsamı bulabilirsiniz.
Yarı yapılandırılmış görüşme formu nedir, neden tercih edilir?
Görüşmeler yapılandırılma düzeyine göre üçe ayrılır. Yapılandırılmış görüşmede her katılımcıya aynı sorular aynı sırayla sorulur; yapılandırılmamış görüşmede ise yalnızca bir konu başlığı vardır. Yarı yapılandırılmış görüşme ikisinin arasında durur: sorular önceden hazırlanır, ancak araştırmacı sıralamayı değiştirebilir, katılımcının açtığı yeni bir konuyu izleyebilir ve yanıtı derinleştirmek için ek sorular sorabilir (Yıldırım ve Şimşek, 2021).
Bu esneklik, lisansüstü tezlerde en sık tercih edilen biçim olmasının nedenidir. Hem katılımcılar arasında karşılaştırma yapılabilecek ortak bir çerçeve sunar hem de katılımcının deneyimini kendi ifadeleriyle anlatmasına alan bırakır. Brinkmann ve Kvale (2015) bu formu, görüşmeyi yönlendiren ama sınırlamayan bir rehber olarak tanımlar.
Görüşme formu hangi bölümlerden oluşur?
Etik kurula ve enstitüye sunulan bir form yalnızca soru listesinden ibaret değildir. Eksiksiz bir form şu bölümleri içerir:
- Giriş metni: Araştırmanın amacı, görüşmenin tahmini süresi, ses kaydı alınacaksa bunun için izin, gizlilik ve gönüllülük ilkesi ile katılımcının istediği an görüşmeden çekilebileceği bilgisi.
- Demografik ya da kişisel bilgi soruları: Yalnızca analizde gerçekten kullanacağınız bilgiler (ör. meslekteki yıl, görev yeri). Gereksiz kişisel bilgi istemek etik kurulun en sık itiraz ettiği noktalardandır.
- Isınma sorusu: Katılımcının kendini rahat hissetmesini sağlayan, yanıtlaması kolay bir açılış.
- Ana sorular: Araştırma sorularına doğrudan karşılık gelen 5–10 açık uçlu soru.
- Sonda soruları: Her ana sorunun altında “Bir örnek verebilir misiniz?”, “O sırada ne hissettiniz?” gibi derinleştirici sorular.
- Kapanış sorusu ve teşekkür: “Eklemek istediğiniz başka bir şey var mı?” sorusu ve görüşmenin bittiğini belirten kısa bir kapanış.
Yarı yapılandırılmış görüşme formu adım adım nasıl hazırlanır?
Kallio ve arkadaşları (2016), görüşme rehberi geliştirmeye ilişkin çalışmaları sistematik olarak inceleyerek beş aşamalı bir çerçeve önerir. Castillo-Montoya (2016) da benzer biçimde soruların araştırma sorularıyla hizalanmasını ve geri bildirimle iyileştirilmesini merkeze alır. Aşağıdaki adımlar bu iki çerçeveyi tez sürecine uyarlar.
1. Yarı yapılandırılmış görüşmenin sizin sorunuza uygun olup olmadığını sınayın
Araştırma sorunuz “ne kadar” değil, “nasıl” ve “neden” diye soruyorsa ve katılımcıların deneyimini anlamak istiyorsanız bu yöntem uygundur. Tutum düzeyini ölçmek ya da gruplar arasında karşılaştırma yapmak istiyorsanız ölçek daha doğru bir araç olabilir. Bu karar, araştırma problemi ve amaç cümlelerinizle tutarlı olmalıdır.
2. Alanyazından soru alanlarını çıkarın
İlgili çalışmaları okurken konunun hangi boyutlarla ele alındığını not edin. Ör. öğretmenlerin uzaktan eğitim deneyimini inceleyen bir çalışmada “hazırlık”, “etkileşim”, “değerlendirme” ve “destek” boyutları öne çıkabilir. Alanyazın taraması sırasında başka araştırmacıların kullandığı görüşme sorularını da inceleyin; ancak soruları birebir almak yerine kendi araştırma sorularınıza göre yeniden yazın.
3. Her araştırma sorusunu görüşme sorularıyla eşleştirin
Danışman ve etik kurul itirazlarının büyük bölümü bu adımın atlanmasından doğar. Basit bir eşleştirme tablosu kurun: her araştırma sorusunun karşısına onu yanıtlayacak ana soruları ve sonda sorularını yazın. Hiçbir araştırma sorusuna hizmet etmeyen soru formdan çıkarılır; karşılığı olmayan araştırma sorusu için yeni soru yazılır.
| Araştırma sorusu | Ana görüşme sorusu | Sonda soruları |
|---|---|---|
| Öğretmenler uzaktan eğitimde derse hazırlığı nasıl deneyimlemiştir? | Uzaktan eğitim döneminde bir dersinize nasıl hazırlandığınızı anlatır mısınız? | Yüz yüze derse göre neler değişti? |
| Bir örnek verebilir misiniz? | ||
| Öğretmenler öğrencilerle etkileşimde hangi güçlüklerle karşılaşmıştır? | Derslerde öğrencilerinizle iletişiminizi nasıl tanımlarsınız? | Sizi en çok zorlayan an hangisiydi? |
| Bu durumda ne yaptınız? | ||
| Öğretmenler kurumsal desteği nasıl değerlendirmektedir? | Bu süreçte okulunuzdan ya da yöneticilerinizden aldığınız desteği anlatır mısınız? | Hangi desteğe ihtiyaç duydunuz ama alamadınız? |
4. Soruları açık uçlu ve yansız yazın
İyi bir görüşme sorusu katılımcıyı anlatmaya davet eder. Soruları yazarken şu ilkeleri gözetin:
- Açık uçlu sorun: “Uzaktan eğitim zor muydu?” yerine “Uzaktan eğitim sürecini nasıl deneyimlediniz?”
- Yönlendirmeyin: “Yöneticilerin yetersiz desteği sizi nasıl etkiledi?” sorusu yanıtı önceden belirler. “Yöneticilerinizden aldığınız desteği anlatır mısınız?” daha yansızdır.
- Tek soruda tek konu sorun: “Hazırlık ve değerlendirme süreçlerinizi anlatır mısınız?” iki ayrı sorudur.
- Katılımcının dilini kullanın: Kuramsal kavramları soruya taşımayın; konuşma dili ile sorulan soru daha zengin yanıt getirir.
- Deneyimden başlayın: Somut deneyim ve davranış sorularıyla başlayıp görüş, duygu ve değerlendirme sorularına ilerleyin; somut olanı anlatmak katılımcı için daha kolaydır.
5. Sonda sorularını önceden planlayın
Yarı yapılandırılmış görüşmeyi derinleştiren, sonda sorularıdır. “Bunu biraz açar mısınız?”, “Bir örnek verebilir misiniz?”, “Bu sizin için ne anlama geliyor?” gibi genel sondaların yanında, her ana soruya özgü sondaları da formda yazılı tutun. Böylece deneyimsiz bir görüşmeci de verinin yüzeyde kalmasını önler (DeJonckheere ve Vaughn, 2019).
6. Uzman görüşü alın
Taslak form, konu alanından ve nitel araştırma yönteminden en az birer uzmana gönderilir. Uzmanlardan her sorunun araştırma sorusuyla ilişkisini, anlaşılırlığını ve yönlendirici olup olmadığını değerlendirmeleri istenir. Gelen öneriler bir tabloda toplanır ve hangisinin nasıl uygulandığı not edilir; bu kayıt etik kurul ve jüri karşısında formun kapsam geçerliğine kanıt olur.
7. Pilot görüşme yapın ve formu son hâline getirin
Asıl çalışma grubuna benzeyen ama çalışmaya dahil edilmeyecek 1–2 kişiyle deneme görüşmesi yapın. Pilot görüşmede şunlara bakın: Görüşme planlanan sürede bitti mi? Hangi soru anlaşılmadı ya da aynı yanıtı tekrar etti? Hangi soruda katılımcı kısa yanıt verdi? Castillo-Montoya (2016), pilot görüşmeyi formun gerçek koşullarda sınandığı son aşama olarak görür. Değişiklikleri kaydedip formun son sürümünü numaralandırın.
Kaç soru ve kaç katılımcı yeterlidir?
Kesin bir sayı yoktur, ancak 45–60 dakikalık bir görüşme için 5–10 ana soru çoğu tezde yeterlidir. Soru sayısı arttıkça her soruya ayrılan süre kısalır ve yanıtlar yüzeyselleşir. Katılımcı sayısında ise veri doygunluğu ölçütü kullanılır: yeni görüşmeler yeni kod üretmemeye başladığında veri toplama sonlandırılabilir. Guest ve arkadaşları (2006), görece homojen bir grupta temel kodların büyük bölümünün ilk 12 görüşmede ortaya çıktığını göstermiştir. Bu sayı bir kural değil, bir başlangıç ölçüsüdür; çalışma grubunuzun çeşitliliğine göre değişir.
Görüşme formu tezde ve makalede nasıl raporlanır?
Görüşme formu tezin yöntem bölümünde “Veri toplama aracı” başlığı altında anlatılır ve tam metni eklerde verilir. Raporlamada formun nasıl geliştirildiği, kaç ana ve sonda sorusu içerdiği, uzman görüşü ve pilot görüşme sonuçları ile görüşmelerin nasıl kaydedildiği yer alır. APA 7 biçimine uygun örnek bir paragraf:
Veriler araştırmacı tarafından geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formuyla toplanmıştır. Form, alanyazın incelemesi sonucunda belirlenen dört boyut doğrultusunda hazırlanmış ve yedi ana soru ile 14 sonda sorusundan oluşmuştur. Taslak form, eğitim yönetimi alanından iki ve nitel araştırma yönteminden bir uzmanın görüşüne sunulmuş; öneriler doğrultusunda iki soru yeniden ifade edilmiş, bir soru formdan çıkarılmıştır. Çalışma grubunun dışında kalan iki öğretmenle yapılan pilot görüşmeler ortalama 48 dakika sürmüştür. Görüşmeler katılımcıların izniyle ses kaydına alınmış ve yazıya dökülmüştür.
Bu paragraf, veri toplama sürecinin izlenebilir olduğunu gösterir. Toplanan verinin nasıl çözümlendiği ise içerik analizi ve tematik analiz bölümünde ayrıca anlatılır; kodlama aşamasında yazılım kullanacaksanız MAXQDA’da kodlama yazımız adımları gösterir.
Görüşme formunda en sık yapılan hatalar nelerdir?
Formu hazırlamak kısa bir iş gibi görünür; ancak geri dönüşlerin çoğu aşağıdaki noktalardan kaynaklanır ve her geri dönüş veri toplamayı haftalarca erteler:
- Araştırma sorularıyla bağın kurulmaması: Etik kurul ya da danışman soruların neye hizmet ettiğini göremediğinde form düzeltmeye döner. Başvuru yeniden kurul gündemine girene kadar veri toplama başlayamaz.
- Kapalı ya da yönlendirici sorular: “Evet/hayır” ile yanıtlanan sorular bulgular bölümünü zayıflatır; yeterli doğrudan alıntı çıkmaz. Bu sorun çoğu zaman ancak nitel bulgular yazılırken fark edilir ve ek görüşme gerektirir.
- Fazla soru: On beş-yirmi ana soru içeren form, görüşmeyi ankete dönüştürür ve katılımcıyı yorar.
- Giriş metninin eksik olması: Gönüllülük, gizlilik ve ses kaydı izni yazılı değilse araştırma etiği açısından form eksik sayılır.
- Uzman görüşü ve pilotun raporlanmaması: Bu adımlar yapılmış olsa da yöntem bölümünde yer almazsa jüri formun geçerliğini sorgulayabilir ve tez jüri düzeltmeleri listesine girer.
- Analiz planının düşünülmemesi: Sorular analiz kategorileriyle ilişkilendirilmeden yazılırsa kodlama aşamasında veri dağınık kalır; birden çok kodlayıcıyla çalışacaksanız uyumu Cohen kappa hesaplama aracı ile kontrol edebilirsiniz.
Hangi durumda destek almak işinizi kolaylaştırır?
Form geri döndüğünde takvim de ertelenir: etik kurul onayı gelmeden veri toplanamaz, veri toplanmadan analiz başlamaz. Şu durumlardan biri sizi tanımlıyorsa birlikte çalışmak süreci hızlandırır:
- Etik kurul başvurunuz “veri toplama aracı yetersiz” ya da “sorular yönlendirici” gerekçesiyle düzeltmeye döndü ve bir sonraki kurul tarihi yaklaşıyor.
- Danışmanınız soruların araştırma sorularını karşılamadığını söyledi ve formu nereden düzelteceğinizi bilmiyorsunuz.
- Uzman görüşü ve pilot görüşmeyi nasıl yürüteceğinizi ve yöntem bölümünde nasıl raporlayacağınızı netleştirmek istiyorsunuz.
- Görüşmeleri yapmaya başlamadan analiz planınızı da hazırlamak, kodlama aşamasına sağlam bir zeminle girmek istiyorsunuz.
Süreç ücretsiz ön görüşmeyle başlar: araştırma sorularınızı, mevcut formunuzu ve varsa etik kurul ya da danışman notlarını birlikte inceleriz. Ardından hangi adımlarda birlikte çalışılacağını kapsam ve yol haritası olarak paylaşırız. Çalışma adım adım ilerler: araştırma sorusu-görüşme sorusu eşleştirmesi, soruların yeniden ifade edilmesi, sonda sorularının planlanması, uzman görüşü ve pilot görüşme hazırlığı. Her aşamayı Zoom’da birlikte değerlendiririz; görüşmeler tamamlandığında kodlama ve temalaştırma aşamasına aynı düzenle geçilebilir. Analiz sürecinin kapsamını nitel veri analizi sayfamızda, programla çalışacaksanız MAXQDA ve NVivo sayfalarımızda bulabilirsiniz; çalışma ilkelerimiz Etik Çerçevemiz sayfasında yer alıyor.
Sık sorulan sorular
Ücret ve süre neye göre belirlenir?
Formun hazır olup olmamasına, etik kurul ya da danışman notlarının kapsamına, uzman görüşü ve pilot sürecinin hangi aşamada olduğuna ve takviminize göre belirlenir. Ön görüşmede iş kalemleri netleşir; ayrıntılar ücret yazımızda.
Formum ve araştırma bilgilerim gizli kalır mı?
Evet. Paylaştığınız belgeler yalnızca çalışma için kullanılır ve üçüncü kişilerle paylaşılmaz. Kişisel verilerin işlenmesine ilişkin ayrıntılar KVKK aydınlatma metnimizde yer alıyor.
Çalışma tamamen online mı yürür?
Evet. Belgeler çevrim içi paylaşılır, değerlendirme görüşmeleri Zoom’da yapılır. Türkiye’nin her yerinden ve yurt dışından çalışılabilir.
Etik kurul ya da danışman formu yeniden düzeltmeye gönderirse ne olur?
Yeni gelen notlar madde madde bir kontrol listesine dönüştürülür; her not için formda neyin, nasıl değişeceği birlikte planlanır. Danışman düzeltmelerinde olduğu gibi, yapılan her değişikliğin kısa bir yanıt tablosunda gösterilmesi bir sonraki değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Görüşme formunuz etik kuruldan ya da danışmandan geri mi döndü?
Formunuzu ve aldığınız notları gönderin, soruları araştırma sorularınızla birlikte yeniden kuralım.
Kaynaklar
- Brinkmann, S., & Kvale, S. (2015). InterViews: Learning the craft of qualitative research interviewing (3rd ed.). Sage.
- Castillo-Montoya, M. (2016). Preparing for interview research: The interview protocol refinement framework. The Qualitative Report, 21(5), 811–831. https://doi.org/10.46743/2160-3715/2016.2337
- DeJonckheere, M., & Vaughn, L. M. (2019). Semistructured interviewing in primary care research: A balance of relationship and rigour. Family Medicine and Community Health, 7(2), e000057. https://doi.org/10.1136/fmch-2018-000057
- Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many interviews are enough? An experiment with data saturation and variability. Field Methods, 18(1), 59–82. https://doi.org/10.1177/1525822X05279903
- Kallio, H., Pietilä, A.-M., Johnson, M., & Kangasniemi, M. (2016). Systematic methodological review: Developing a framework for a qualitative semi-structured interview guide. Journal of Advanced Nursing, 72(12), 2954–2965. https://doi.org/10.1111/jan.13031
- Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin.
