Yarı yapılandırılmış görüşme formu, araştırma sorularınızdan türetilmiş, sırası esnek bir ana soru listesi ile her ana sorunun altındaki sonda (derinleştirme) sorularından oluşan veri toplama aracıdır. İyi bir form 5–10 ana soruyla 45–60 dakikalık bir görüşmeyi taşır, her sorunun hangi araştırma sorusuna hizmet ettiği açıkça görülür ve uzman görüşü ile pilot görüşmeden geçmiştir. Etik kurul formunuzu “veri toplama aracı yetersiz” notuyla geri gönderdiyse ya da danışmanınız “bu sorular araştırma sorularını karşılamıyor” dediyse, sorun çoğu zaman soruların kendisinde değil, bu eşleştirmenin kurulmamış olmasındadır.

Bu yazıda formu sıfırdan nasıl kuracağınızı, soruları nasıl yazacağınızı, uzman görüşü ve pilot görüşmeyi nasıl yürüteceğinizi ve yöntem bölümünde nasıl raporlayacağınızı adım adım anlatıyoruz. Toplanan verinin kodlanıp temalara dönüştürülmesi aşamasında desteğe ihtiyaç duyarsanız nitel veri analizi sayfamızda kapsamı bulabilirsiniz.

Yarı yapılandırılmış görüşme formu nedir, neden tercih edilir?

Görüşmeler yapılandırılma düzeyine göre üçe ayrılır. Yapılandırılmış görüşmede her katılımcıya aynı sorular aynı sırayla sorulur; yapılandırılmamış görüşmede ise yalnızca bir konu başlığı vardır. Yarı yapılandırılmış görüşme ikisinin arasında durur: sorular önceden hazırlanır, ancak araştırmacı sıralamayı değiştirebilir, katılımcının açtığı yeni bir konuyu izleyebilir ve yanıtı derinleştirmek için ek sorular sorabilir (Yıldırım ve Şimşek, 2021).

Bu esneklik, lisansüstü tezlerde en sık tercih edilen biçim olmasının nedenidir. Hem katılımcılar arasında karşılaştırma yapılabilecek ortak bir çerçeve sunar hem de katılımcının deneyimini kendi ifadeleriyle anlatmasına alan bırakır. Brinkmann ve Kvale (2015) bu formu, görüşmeyi yönlendiren ama sınırlamayan bir rehber olarak tanımlar.

Görüşme formu hangi bölümlerden oluşur?

Etik kurula ve enstitüye sunulan bir form yalnızca soru listesinden ibaret değildir. Eksiksiz bir form şu bölümleri içerir:

Yarı yapılandırılmış görüşme formu adım adım nasıl hazırlanır?

Kallio ve arkadaşları (2016), görüşme rehberi geliştirmeye ilişkin çalışmaları sistematik olarak inceleyerek beş aşamalı bir çerçeve önerir. Castillo-Montoya (2016) da benzer biçimde soruların araştırma sorularıyla hizalanmasını ve geri bildirimle iyileştirilmesini merkeze alır. Aşağıdaki adımlar bu iki çerçeveyi tez sürecine uyarlar.

1. Yarı yapılandırılmış görüşmenin sizin sorunuza uygun olup olmadığını sınayın

Araştırma sorunuz “ne kadar” değil, “nasıl” ve “neden” diye soruyorsa ve katılımcıların deneyimini anlamak istiyorsanız bu yöntem uygundur. Tutum düzeyini ölçmek ya da gruplar arasında karşılaştırma yapmak istiyorsanız ölçek daha doğru bir araç olabilir. Bu karar, araştırma problemi ve amaç cümlelerinizle tutarlı olmalıdır.

2. Alanyazından soru alanlarını çıkarın

İlgili çalışmaları okurken konunun hangi boyutlarla ele alındığını not edin. Ör. öğretmenlerin uzaktan eğitim deneyimini inceleyen bir çalışmada “hazırlık”, “etkileşim”, “değerlendirme” ve “destek” boyutları öne çıkabilir. Alanyazın taraması sırasında başka araştırmacıların kullandığı görüşme sorularını da inceleyin; ancak soruları birebir almak yerine kendi araştırma sorularınıza göre yeniden yazın.

3. Her araştırma sorusunu görüşme sorularıyla eşleştirin

Danışman ve etik kurul itirazlarının büyük bölümü bu adımın atlanmasından doğar. Basit bir eşleştirme tablosu kurun: her araştırma sorusunun karşısına onu yanıtlayacak ana soruları ve sonda sorularını yazın. Hiçbir araştırma sorusuna hizmet etmeyen soru formdan çıkarılır; karşılığı olmayan araştırma sorusu için yeni soru yazılır.

Araştırma sorusuAna görüşme sorusuSonda soruları
Öğretmenler uzaktan eğitimde derse hazırlığı nasıl deneyimlemiştir?Uzaktan eğitim döneminde bir dersinize nasıl hazırlandığınızı anlatır mısınız?Yüz yüze derse göre neler değişti?
Bir örnek verebilir misiniz?
Öğretmenler öğrencilerle etkileşimde hangi güçlüklerle karşılaşmıştır?Derslerde öğrencilerinizle iletişiminizi nasıl tanımlarsınız?Sizi en çok zorlayan an hangisiydi?
Bu durumda ne yaptınız?
Öğretmenler kurumsal desteği nasıl değerlendirmektedir?Bu süreçte okulunuzdan ya da yöneticilerinizden aldığınız desteği anlatır mısınız?Hangi desteğe ihtiyaç duydunuz ama alamadınız?

4. Soruları açık uçlu ve yansız yazın

İyi bir görüşme sorusu katılımcıyı anlatmaya davet eder. Soruları yazarken şu ilkeleri gözetin:

5. Sonda sorularını önceden planlayın

Yarı yapılandırılmış görüşmeyi derinleştiren, sonda sorularıdır. “Bunu biraz açar mısınız?”, “Bir örnek verebilir misiniz?”, “Bu sizin için ne anlama geliyor?” gibi genel sondaların yanında, her ana soruya özgü sondaları da formda yazılı tutun. Böylece deneyimsiz bir görüşmeci de verinin yüzeyde kalmasını önler (DeJonckheere ve Vaughn, 2019).

6. Uzman görüşü alın

Taslak form, konu alanından ve nitel araştırma yönteminden en az birer uzmana gönderilir. Uzmanlardan her sorunun araştırma sorusuyla ilişkisini, anlaşılırlığını ve yönlendirici olup olmadığını değerlendirmeleri istenir. Gelen öneriler bir tabloda toplanır ve hangisinin nasıl uygulandığı not edilir; bu kayıt etik kurul ve jüri karşısında formun kapsam geçerliğine kanıt olur.

7. Pilot görüşme yapın ve formu son hâline getirin

Asıl çalışma grubuna benzeyen ama çalışmaya dahil edilmeyecek 1–2 kişiyle deneme görüşmesi yapın. Pilot görüşmede şunlara bakın: Görüşme planlanan sürede bitti mi? Hangi soru anlaşılmadı ya da aynı yanıtı tekrar etti? Hangi soruda katılımcı kısa yanıt verdi? Castillo-Montoya (2016), pilot görüşmeyi formun gerçek koşullarda sınandığı son aşama olarak görür. Değişiklikleri kaydedip formun son sürümünü numaralandırın.

Kaç soru ve kaç katılımcı yeterlidir?

Kesin bir sayı yoktur, ancak 45–60 dakikalık bir görüşme için 5–10 ana soru çoğu tezde yeterlidir. Soru sayısı arttıkça her soruya ayrılan süre kısalır ve yanıtlar yüzeyselleşir. Katılımcı sayısında ise veri doygunluğu ölçütü kullanılır: yeni görüşmeler yeni kod üretmemeye başladığında veri toplama sonlandırılabilir. Guest ve arkadaşları (2006), görece homojen bir grupta temel kodların büyük bölümünün ilk 12 görüşmede ortaya çıktığını göstermiştir. Bu sayı bir kural değil, bir başlangıç ölçüsüdür; çalışma grubunuzun çeşitliliğine göre değişir.

Görüşme formu tezde ve makalede nasıl raporlanır?

Görüşme formu tezin yöntem bölümünde “Veri toplama aracı” başlığı altında anlatılır ve tam metni eklerde verilir. Raporlamada formun nasıl geliştirildiği, kaç ana ve sonda sorusu içerdiği, uzman görüşü ve pilot görüşme sonuçları ile görüşmelerin nasıl kaydedildiği yer alır. APA 7 biçimine uygun örnek bir paragraf:

Veriler araştırmacı tarafından geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formuyla toplanmıştır. Form, alanyazın incelemesi sonucunda belirlenen dört boyut doğrultusunda hazırlanmış ve yedi ana soru ile 14 sonda sorusundan oluşmuştur. Taslak form, eğitim yönetimi alanından iki ve nitel araştırma yönteminden bir uzmanın görüşüne sunulmuş; öneriler doğrultusunda iki soru yeniden ifade edilmiş, bir soru formdan çıkarılmıştır. Çalışma grubunun dışında kalan iki öğretmenle yapılan pilot görüşmeler ortalama 48 dakika sürmüştür. Görüşmeler katılımcıların izniyle ses kaydına alınmış ve yazıya dökülmüştür.

Bu paragraf, veri toplama sürecinin izlenebilir olduğunu gösterir. Toplanan verinin nasıl çözümlendiği ise içerik analizi ve tematik analiz bölümünde ayrıca anlatılır; kodlama aşamasında yazılım kullanacaksanız MAXQDA’da kodlama yazımız adımları gösterir.

Görüşme formunda en sık yapılan hatalar nelerdir?

Formu hazırlamak kısa bir iş gibi görünür; ancak geri dönüşlerin çoğu aşağıdaki noktalardan kaynaklanır ve her geri dönüş veri toplamayı haftalarca erteler:

Hangi durumda destek almak işinizi kolaylaştırır?

Form geri döndüğünde takvim de ertelenir: etik kurul onayı gelmeden veri toplanamaz, veri toplanmadan analiz başlamaz. Şu durumlardan biri sizi tanımlıyorsa birlikte çalışmak süreci hızlandırır:

Süreç ücretsiz ön görüşmeyle başlar: araştırma sorularınızı, mevcut formunuzu ve varsa etik kurul ya da danışman notlarını birlikte inceleriz. Ardından hangi adımlarda birlikte çalışılacağını kapsam ve yol haritası olarak paylaşırız. Çalışma adım adım ilerler: araştırma sorusu-görüşme sorusu eşleştirmesi, soruların yeniden ifade edilmesi, sonda sorularının planlanması, uzman görüşü ve pilot görüşme hazırlığı. Her aşamayı Zoom’da birlikte değerlendiririz; görüşmeler tamamlandığında kodlama ve temalaştırma aşamasına aynı düzenle geçilebilir. Analiz sürecinin kapsamını nitel veri analizi sayfamızda, programla çalışacaksanız MAXQDA ve NVivo sayfalarımızda bulabilirsiniz; çalışma ilkelerimiz Etik Çerçevemiz sayfasında yer alıyor.

WhatsApp’tan yazın

Sık sorulan sorular

Ücret ve süre neye göre belirlenir?

Formun hazır olup olmamasına, etik kurul ya da danışman notlarının kapsamına, uzman görüşü ve pilot sürecinin hangi aşamada olduğuna ve takviminize göre belirlenir. Ön görüşmede iş kalemleri netleşir; ayrıntılar ücret yazımızda.

Formum ve araştırma bilgilerim gizli kalır mı?

Evet. Paylaştığınız belgeler yalnızca çalışma için kullanılır ve üçüncü kişilerle paylaşılmaz. Kişisel verilerin işlenmesine ilişkin ayrıntılar KVKK aydınlatma metnimizde yer alıyor.

Çalışma tamamen online mı yürür?

Evet. Belgeler çevrim içi paylaşılır, değerlendirme görüşmeleri Zoom’da yapılır. Türkiye’nin her yerinden ve yurt dışından çalışılabilir.

Etik kurul ya da danışman formu yeniden düzeltmeye gönderirse ne olur?

Yeni gelen notlar madde madde bir kontrol listesine dönüştürülür; her not için formda neyin, nasıl değişeceği birlikte planlanır. Danışman düzeltmelerinde olduğu gibi, yapılan her değişikliğin kısa bir yanıt tablosunda gösterilmesi bir sonraki değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Görüşme formunuz etik kuruldan ya da danışmandan geri mi döndü?

Formunuzu ve aldığınız notları gönderin, soruları araştırma sorularınızla birlikte yeniden kuralım.

WhatsApp’tan yazınBizi arayın: 0531 259 38 22

Kaynaklar

Yarı yapılandırılmış görüşme formu hazırlama adımları

Bizi arayın