Akademik dilimleme, tek bir araştırmanın sonuçlarını bütünlüğünü bozacak biçimde parçalara ayırıp birden fazla makale olarak yayımlamaktır; Türkiye’de YÖK’ün bilimsel araştırma ve yayın etiği düzenlemesinde etiğe aykırı eylemler arasında sayılır. Elinizde zengin bir veri seti ya da tamamlanmış bir tez var, birden fazla makale çıkarmak istiyorsunuz ve “Bu dilimleme sayılır mı?” sorusu aklınızı kurcalıyor. İyi haber şu: aynı çalışmadan birden fazla yayın çıkarmak kendiliğinden etik ihlal değildir. Belirleyici olan, her yayının kendi sorusunu yanıtlaması ve ilişkinin açıkça bildirilmesidir.
Bir veri setinden hangi makalelerin çıkabileceğini baştan planlamak istiyorsanız makale danışmanlığı sayfamızda nasıl çalıştığımızı görebilirsiniz. Önce kavramı ve sınırı netleştirelim.
Akademik dilimleme nedir? Yönergedeki tanım
Uluslararası alanyazında “salami slicing” ya da “salami publication” olarak bilinen uygulama, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’nde “dilimleme” adıyla tanımlanır. Yönergeye göre dilimleme; bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırıp birden fazla sayıda yayımlamak ve bu yayınları akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmaktır.
Tanımda üç unsur öne çıkar: bütünlüğün bozulması, uygun olmayan bölme ve yayın sayısını artırma amacı. Yani mesele parça sayısı değil, parçalamanın bilimsel bir gerekçesinin olup olmadığıdır. Aynı yönerge, “tekrar yayım”ı (aynı sonuçların birden fazla kez yayımlanmasını) ayrı bir ihlal olarak sayar. APA Yayın Kılavuzu da (7. baskı) aynı veriyi gereksiz biçimde bölerek yayımlamayı “piecemeal publication” adıyla araştırma etiği sorunları arasında ele alır.
Dilimleme, tekrar yayın ve meşru çoklu yayın arasındaki fark
| Durum | Ne olur? | Değerlendirme |
|---|---|---|
| Tekrar (mükerrer) yayın | Aynı veri, aynı soru ve aynı sonuçlar ikinci kez yayımlanır | Etiğe aykırı |
| Dilimleme | Tek bir soruya ait sonuçlar parçalara bölünür; her makale bütünün küçük bir kısmını taşır | Etiğe aykırı |
| Meşru çoklu yayın | Aynı veri setinden farklı, kendi başına anlamlı sorular yanıtlanır ve ilişki açıkça bildirilir | Kabul edilebilir |
Bir çalışmanın dilimleme olup olmadığı nasıl anlaşılır?
Editörlerin ve hakemlerin baktığı ölçütler oldukça benzerdir. Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi (ICMJE) ve Yayın Etiği Komitesi (COPE) yönergeleri, örtüşen yayınları değerlendirirken şu sorulara odaklanır. Kendi planınızı bu sorularla sınayabilirsiniz:
- Araştırma sorusu farklı mı? İki makale aynı hipotezi farklı değişkenlerle mi test ediyor, yoksa gerçekten ayrı iki soruyu mu yanıtlıyor?
- Örneklem ve veri aynı mı? Aynı katılımcılar ve aynı ölçümler kullanılıyorsa ikinci makalenin yeni bir şey söylemesi gerekir.
- Makale tek başına anlamlı mı? Okur, öteki makaleyi okumadan bu makaleden tam bir sonuç çıkarabiliyor mu?
- Birleşik hâli daha güçlü mü olurdu? Sonuçlar tek bir makalede birlikte sunulduğunda daha anlamlı ve daha kapsamlı bir tablo ortaya çıkıyorsa, bölmek bilgiyi zayıflatıyordur.
- İlişki bildirildi mi? Önceki ya da eşzamanlı yayına atıf yapıldı ve editöre gönderim sırasında haber verildi mi?
Bu sorulardan ilk dördüne “aynı” ya da “hayır” yanıtı veriliyorsa ve beşincisi de eksikse, çalışma büyük olasılıkla akademik dilimleme olarak değerlendirilecektir.
Akademik dilimlemeye düşmeden tezden ve veri setinden birden fazla makale çıkarmak
Tezden makale çıkarmak en sık karşılaşılan durumdur ve doğru planlandığında tamamen meşrudur. Aşağıdaki örnekler sınırın nereden geçtiğini gösterir:
| Senaryo | Dilimleme riski | Meşru yaklaşım |
|---|---|---|
| Bir anket çalışmasında dört bağımlı değişken var | Her değişken için aynı yöntem ve aynı tartışmayla ayrı makale | Değişkenleri tek modelde birlikte raporlamak ya da kuramsal olarak ayrı iki soruya ayırmak |
| Karma yöntem tezi | Nicel bulguların bir kısmını iki makaleye bölmek | Karma yöntem çalışmasının nicel ve nitel aşamalarını, her biri kendi sorusuyla iki ayrı makale yapmak |
| Ölçek geliştirme ve ilişkisel inceleme | Aynı örneklemle psikometrik analizleri iki makaleye bölmek | Ölçek uyarlama sürecini bir makalede, ölçeğin kullanıldığı ilişkisel soruyu diğerinde, örneklem ilişkisini belirterek sunmak |
| Hasta kohortu ve uzun izlem | Aynı izlem süresinin sonuçlarını alt gruplara göre ayrı makaleler yapmak | Erken sonuçları ve uzun dönem izlemi, önceki yayına atıf yaparak ayrı raporlamak |
| Tez ve sistematik derleme | Tezin alanyazın bölümünü makale gibi sunmak | Ayrı bir protokolle yürütülen sistematik derleme hazırlamak |
Pratik bir yol, veri toplamadan önce ya da tezi bitirir bitirmez bir yayın haritası çıkarmaktır: her makale için tek cümlelik araştırma sorusu, kullanılacak değişkenler, hedef dergi ve öteki makalelerle ilişkisi. Bu haritayı danışmanınızla ya da ortak yazarlarla paylaşmak, ileride çıkabilecek “bu iki makale aynı değil mi?” sorusunu baştan yanıtlar. Dergi seçimi de bu aşamada yapılırsa her makalenin hangi okura seslendiği netleşir.
Makalede ilişkili yayınlar nasıl raporlanır?
Şeffaflık, meşru çoklu yayını dilimlemeden ayıran en önemli unsurdur. Üç yerde açık olmanız gerekir:
- Editöre mektup: Makaleyi dergiye gönderirken aynı veri setinden yayımlanmış ya da değerlendirmede olan diğer makaleleri belirtin; gerekirse kopyalarını ekleyin.
- Yöntem bölümü: Verinin daha geniş bir projenin parçası olduğunu, hangi değişkenlerin önceki yayında raporlandığını ve bu makalenin neyi farklı yanıtladığını yazın.
- Atıf: Önceki yayına kaynakçada atıf yapın; aynı tablo ya da şekli yeniden kullanmayın.
Örnek yöntem cümlesi (APA 7)
“Bu çalışmanın verileri, 2024–2025 yıllarında 612 öğretmenle yürütülen daha geniş bir araştırmanın parçasıdır. Aynı örneklemde mesleki tükenmişlik ile iş doyumu arasındaki ilişkiye ilişkin bulgular Yılmaz ve Demir (2025) tarafından raporlanmıştır. Bu makale, önceki yayında incelenmeyen örgütsel destek değişkeninin aracı rolünü ele almaktadır.”
Bu üç cümle; verinin kaynağını, önceki yayını ve yeni katkıyı açıkça ortaya koyar. Hakem bu bilgiyi metinden öğrendiğinde konu bir etik soru değil, bir yöntem notu olarak kalır.
Aynı veri setinden gelen makalelerde metnin kendisi de ayrışmalıdır. Her makalenin giriş ve tartışma bölümünü kendi sorusuna göre yeniden kurun; önceki makaleden paragraf taşımak yerine yeni alanyazınla bağ kurun. IMRaD yapısında her bölümün kendi makalesine hizmet etmesi ve makale özetinin yeni katkıyı ilk cümlelerde söylemesi, iki yayın arasındaki farkı editörün ilk okumada görmesini sağlar. Tablo ve şekiller de yeniden üretilmeli; önceki yayındaki betimsel tablo gerekiyorsa yalnızca atıfla anılmalıdır.
Doçentlik ve akademik değerlendirmede akademik dilimleme neden risklidir?
Yönergedeki tanımın ikinci yarısı, dilimlenmiş yayınların akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunulmasına vurgu yapar. Bu nedenle risk en çok doçentlik başvurusu ve kadro yükseltme dosyalarında ortaya çıkar. Puanı artırmak için aynı verinin küçük parçalarına dayanan yayınlar, eser incelemesinde jüri tarafından fark edilebilir ve etik inceleme konusu olabilir.
Bu riskten kaçınmanın yolu, yayın planını sayıya değil özgün sorulara göre kurmaktır. Aynı tezden gelen yayınların nasıl puanlandığını tezden üretilmiş yayınlar yazımızda, dosyada en sık yapılan hataları da doçentlik dosyası hataları yazımızda ayrıntılı anlattık. Ayrıca dergiler de dilimlemeyi ciddiye alır: editör örtüşmeyi fark ettiğinde makale ret kararıyla dönebilir; yayımlandıktan sonra fark edilirse geri çekme (retraction) gündeme gelebilir.
En çok nerede zorlanılıyor?
- Sınırı kendi başına çizmek. Araştırmacı kendi verisine çok yakın olduğu için iki makalenin farkını, dışarıdan bakan bir hakemden daha büyük görür.
- Ortak yazarlar arasında plan eksikliği. Farklı yazarlar aynı veri setinden habersizce ayrı makaleler hazırladığında örtüşme kaçınılmaz olur.
- Tartışma bölümlerinin benzeşmesi. Sorular farklı olsa da aynı kaynaklarla aynı biçimde kurulan tartışma, benzerlik raporunda ve hakem gözünde tekrar izlenimi yaratır.
- İlişkiyi bildirmeyi unutmak. Meşru bir ikinci makale bile, önceki yayın belirtilmediğinde dilimleme şüphesi doğurur ve gereksiz bir ret ya da yazışma sürecine yol açar.
Hangi durumda destek almak işinizi kolaylaştırır?
Akademik dilimleme sorusu çoğu zaman yayın sürecinin belirli anlarında gündeme gelir. Şu durumlardan biri size tanıdık geliyorsa, dışarıdan bir göz yayın planınızı daha güvenli hâle getirir:
- Tezinizi ya da büyük bir veri setini tamamladınız ve kaç makale çıkarabileceğinizi, hangisinin neyi anlatacağını belirlemek istiyorsunuz.
- Aynı veriden ikinci makaleyi hazırlıyorsunuz ve ilk yayınla farkının hakemi ikna edecek kadar açık olup olmadığından emin değilsiniz.
- Editör ya da hakem önceki yayınınızla örtüşme sordu ve nasıl yanıt vereceğinizi düşünüyorsunuz.
- Doçentlik dosyanızı hazırlıyorsunuz ve aynı çalışmadan gelen yayınların nasıl sunulacağını netleştirmek istiyorsunuz.
Makale danışmanlığı kapsamında süreç dört adımda ilerler:
- Ücretsiz ön değerlendirme: Veri setinizi, yayımlanmış ya da hazırlanan makalelerinizi ve hedefinizi paylaşırsınız.
- Yol haritası: Her makale için ayrı araştırma sorusunu, değişkenleri, hedef dergiyi ve makaleler arası ilişkiyi gösteren bir yayın planı çıkarırız.
- Bölüm bölüm geliştirme: Geri bildirimli ilerleriz; metin sizin kaleminizden çıkar, ilişkili yayın bildirimleri her makalede doğru yere konur.
- Gönderim ve revizyon: Hakem raporları geldiğinde yanıtları Zoom’da birlikte değerlendiririz.
Yayın sürecinin bütünü için akademik yayın danışmanlığı, başvuru dosyası için doçentlik dosyası danışmanlığı sayfalarımıza bakabilirsiniz. Çalışma ilkelerimizi Etik Çerçevemiz sayfasında açıkça anlattık.
WhatsApp’tan ücretsiz ön görüşme
Sık sorulan sorular
Ücret ve süre neye göre belirlenir?
Ücret; veri setinin büyüklüğüne, planlanan makale sayısına, makalelerin hangi aşamada olduğuna ve hedef dergilere göre belirlenir. Ön değerlendirme ücretsizdir ve fiyat çalışma başlamadan netleşir.
Paylaştığım veri ve makaleler gizli kalır mı?
Evet. Verileriniz, taslaklarınız ve kişisel bilgileriniz yalnızca sizinle yürüttüğümüz çalışma için kullanılır. Ayrıntılar KVKK aydınlatma metnimizde yer alır.
Tamamen online çalışabilir miyiz?
Evet. Belgeler çevrim içi paylaşılır, değerlendirme toplantıları Zoom üzerinden yapılır; Türkiye’nin her yerinden ve yurt dışından çalışılabilir.
Hakem iki makalemin örtüştüğünü söylerse ne yapılır?
Önce iki makalenin soruları, örneklemleri ve sonuçları yan yana konur. Fark gerçekten varsa yöntem bölümü ve hakem yanıt mektubu bu farkı açıkça gösterecek biçimde düzenlenir; fark yetersizse makalenin kapsamı yeniden kurulur.
Aynı veriden birden fazla makale mi planlıyorsunuz?
Veri setinizi ve hedefinizi paylaşın; her makalenin kendi sorusunu taşıdığı güvenli bir yayın planını birlikte çıkaralım.
Kaynaklar
- Yükseköğretim Kurulu. (t.y.). Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi. Madde 4.
- American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th ed.). https://doi.org/10.1037/0000165-000
- International Committee of Medical Journal Editors. (2024). Recommendations for the conduct, reporting, editing, and publication of scholarly work in medical journals. https://www.icmje.org/recommendations/
- Šupak Smolčić, V. (2013). Salami publication: Definitions and examples. Biochemia Medica, 23(3), 237–241. https://doi.org/10.11613/BM.2013.030

Bu konuyla ilgili hesaplama araçları