Alanyazın Taraması Nasıl Yapılır? Veri Tabanı ve Arama Rehberi

Alanyazın ne demek sorusunun kısa yanıtı şu: alanyazın, bir konuda daha önce yayımlanmış bilimsel çalışmaların bütünüdür ve literatür sözcüğünün Türkçe karşılığıdır. Alanyazın taraması ise bu çalışmaları planlı bir aramayla bulma, seçme ve araştırma sorunuzla ilişkilendirme işidir. Özetle soruyu daraltır, kavramları eşanlamlılarıyla listeler, alanınıza uygun birkaç veri tabanında sorgu çalıştırır, her aramayı kaydeder ve kaynakları konu başlıklarına göre sentezlersiniz.

Danışmanınızdan “alanyazın zayıf” notu aldıysanız ya da konunuzda kaynak bulamıyorsanız aşağıdaki adımlar iki durumda da işe yarar. İşin tamamını birlikte yürütmek isterseniz kapsamı tarama desteği sayfamızda görebilirsiniz.

Alanyazın ne demek, alanyazın taraması nedir?

Bir tezde ya da makalede alanyazın, çalışmanızın dayandığı önceki bilgi birikimidir. Taramanın amacı kaynak sayısını artırmak değil, şu üç soruyu yanıtlamaktır: Bu konuda ne biliniyor, hangi noktada görüş ayrılığı var ve sizin araştırma probleminiz hangi boşluğa karşılık geliyor? Snyder (2019) da taramayı ayrı bir araştırma yöntemi olarak ele alır ve türüne göre planlanması gerektiğini vurgular.

İki kavram sık karışır. Alanyazın araştırması kaynaklar üzerinde yapılır; tarama deseni ise katılımcılardan veri toplanan nicel bir araştırma desenidir. Belirli bir soruyu protokolle ve yinelenebilir biçimde yanıtlamak gerekiyorsa bu kez yapılan iş sistematik derleme olur.

Taramaya başlamadan önce ne belirlenmeli?

Arama kutusuna gitmeden önce yarım sayfalık bir plan yazın. Bu plan sonradan saatler kazandırır.

1. Soruyu daraltın. Kimi, neyi, hangi bağlamda incelediğinizi tek cümleyle yazın. “Tükenmişlik” bir tez konusu değil, geniş bir alandır; “hastanede çalışan hemşirelerde tükenmişlik ve iş doyumu ilişkisi” aranabilir bir sorudur.
2. Kavramları ayırın. Soruyu iki üç kavrama bölün: hemşire, tükenmişlik, iş doyumu.
3. Dâhil etme ölçütlerini yazın. Yıl aralığı, dil, yayın türü ve çalışma deseni baştan belli olsun. Ölçütü sonradan değiştirirseniz gerekçesini not edin.
4. Referans yöneticisini hazırlayın. Kayıtları ilk günden Mendeley gibi bir kütüphaneye alın; kaynakçayı sonradan elle kurmak en çok hata çıkaran iştir.

Hangi veri tabanlarında arama yapılmalı?

Tek veri tabanı bir alanı temsil etmez. Sistematik derlemeler üzerinde yapılan bir çalışmada dâhil edilen kaynakların %16’sı yalnızca tek bir veri tabanında bulunmuş; en iyi sonucu Embase, MEDLINE, Web of Science ve Google Scholar birleşimi vermiştir (Bramer ve ark., 2017). Bu bulgu sağlık alanından gelse de ilke her alan için geçerlidir: alanınıza özgü bir kaynakla genel bir atıf dizinini birlikte kullanın.

Google Scholar başlangıç için kullanışlıdır, ancak ana arama sistemi olarak uygun bulunmamıştır (Gusenbauer ve Haddaway, 2020). Gri kaynakları ve atıfları yakalamak için tamamlayıcı olarak kullanın.

Türkçe tarafta iki adres önemlidir. TR Dizin, TÜBİTAK ULAKBİM’in yürüttüğü ulusal atıf dizinidir. YÖK Ulusal Tez Merkezi‘nde tezlerin tam metni yazarının izin verdiği ölçüde açıktır; izinsiz tezlerin basılı kopyasına üniversite kütüphaneleri aracılığıyla ulaşabilirsiniz. Üniversitenizin kütüphane sayfası da hangi ücretli veri tabanlarına erişiminiz olduğunu gösterir. Taradığınız dergilerin niteliğine de bakın; yağmacı dergilerdeki yayınlar kaynak listenizi zayıflatır.

Arama sorgusu nasıl kurulur?

Arama, kutuya konu adını yazmakla değil, sorgu kurmakla yapılır. Aynı kavramın eşanlamlılarını VEYA (OR) ile, farklı kavramları VE (AND) ile bağlarsınız. Çok sözcüklü kalıplar tırnak içine, kökten türeyen sözcükler joker karakterle yazılır.

1. Kavram tablosu çıkarın. Her kavram için Türkçe ve İngilizce karşılıkları, eşanlamlıları ve alan dizinindeki terimi yazın.
2. Sorguyu birleştirin. Örneğin: (burnout OR "professional burnout") AND ("job satisfaction" OR "work satisfaction") AND nurs*
3. Veri tabanına uyarlayın. Sorgu her yerde aynı çalışmaz. PubMed’de başlık ve özet için "job satisfaction"[tiab], konu başlığı için [mh] etiketi kullanılır ve bağlaçlar büyük harfle yazılır. Scopus’ta TITLE-ABS-KEY( ), Web of Science’ta TS=( ) alanı işinizi görür.
4. Sonucu sınayın. Bildiğiniz iki üç temel makale sonuçlarda çıkmıyorsa sorgu dardır; binlerce ilgisiz kayıt geliyorsa genel kalmıştır. Kavram ekleyerek daraltın, eşanlamlı ekleyerek genişletin.
5. Atıf zincirini izleyin. Webster ve Watson (2002) anahtar kelimeyle başlayıp iyi makalelerin kaynakçasına geriye, o makaleye atıf yapanlara ileriye doğru gitmeyi önerir. Aramanın kaçırdığı çalışmalar çoğu kez böyle bulunur.

Türkçe kaynak çıkmıyorsa terimi değiştirin: alanyazın, literatür, kuramsal çerçeve ya da kavramın farklı çevirileri ayrı sonuç verir.

Alanyazın taraması nasıl kaydedilir?

Danışman “bunu nasıl buldun?” diye sorduğunda yanıtınız bu tablodur. Her aramayı aynı gün not edin: hangi veri tabanı, hangi tarih, hangi sorgu, kaç sonuç, kaçı seçildi. Sistematik çalışmalarda bu kayıt zorunludur; PRISMA-S kontrol listesi aramanın yinelenebilir raporlanması için 16 madde tanımlar (Rethlefsen ve ark., 2021). Tez için aynı titizlik gerekmese de küçük bir tablo tutmak yeterli güvenceyi sağlar.

Tablodaki sayılar örnek amaçlıdır.

Kaynaklar nasıl elenir ve okunur?

Her şeyi baştan sona okumak gerekmez. Üç aşamalı eleme zaman kazandırır:

1. Başlık ve özet: Ölçütlerinize uymayanları ayırın. Makale özeti iyi yazılmışsa karar çoğu kez burada verilir.
2. Tam metin: Kalanların yöntem ve bulgu kısımlarına bakın; örneklem, desen ve ölçme aracını not edin.
3. Okuma listesi: Temel çalışmaları öne alın; yeni yayınlar arasında aynı isimler tekrar etmeye başladıysa aramanın doygunluğa yaklaştığını anlarsınız.

Kaç kaynağın yeterli olduğu için sabit bir sayı yoktur. Ölçüt, yeni kaynakların artık yeni bir bilgi eklememesidir; uzmanlık tezi, yüksek lisans ve doktora için beklentiyi enstitü kılavuzu ve danışmanınız belirler.

Tarama metne nasıl dönüşür?

Danışmanların “alanyazın zayıf” dediği metinlerin çoğunda sorun kaynak azlığı değil, sentez eksikliğidir. Ali şunu buldu, Ayşe bunu buldu diye sıralanan paragraflar özet yığınıdır. Webster ve Watson (2002) yazarı değil kavramı merkeze alan bir yapı önerir. Bunun için basit bir kavram matrisi kurun:

Matris paragrafı kendisi kurar: “Tükenmişlik ile iş doyumu arasındaki ilişkinin gücü çalışma birimine göre değişmektedir (Çalışma A; Çalışma B).” Cümlenin başında iddianız, sonunda kanıtınız durur. Son paragraf ise boşluğu gösterir ve sizin çalışmanıza geçer. Bu bağ ileride tartışma bölümünde bulgularınızı karşılaştırırken de işinize yarar. Metni kurarken akademik yazım ilkelerine, akademik dil kurallarına ve APA 7 atıf biçimine baştan uymak sonraki düzeltmeleri azaltır.

Alanyazın taraması tezde nasıl raporlanır?

Anlatısal bir tezde arama yöntemi çoğunlukla birkaç cümleyle verilir; bu cümleler giriş ya da yöntem bölümünde yer alabilir. Örnek:

Alanyazın Kasım 2026’da PubMed, Scopus, TR Dizin ve YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde “tükenmişlik”, “iş doyumu” ve “hemşire” kavramları ile bunların İngilizce karşılıkları kullanılarak taranmıştır. Son on yılda yayımlanan, hemşirelerle yürütülen ve hakemli dergilerde yer alan çalışmalar değerlendirmeye alınmıştır.

Tez önerisi aşamasında da aynı kayıt, önerinin önem ve kapsam kısmını güçlendirir. Enstitünüzün yazım kılavuzu farklı bir yer ya da biçim istiyorsa kılavuza uyun. Bu kayıtları saklayın; tezden makale çıkarırken ve doktora yeterlik sınavı hazırlığında yeniden işinize yarar.

En çok nerede takılınıyor?

Alanyazın taraması sırasında zamanı asıl yiyen arama değil, aramadan sonra gelen işlerdir. Sık görülen takılma noktaları ve sonuçları şunlardır:

• Kayıt tutmamak: Hangi sorgunun hangi sonucu verdiği unutulur, aynı aramalar haftalar sonra tekrarlanır.
• Tek dilde ve tek kaynakta kalmak: Yalnızca Türkçe arama yapmak, konunun uluslararası tartışmasını görünmez kılar ve danışmandan geri dönüş getirir.
• Özet yığını yazmak: Sayfa sayısı artar ama metin problemi temellendirmez; jüri düzeltmeleri çoğu kez bu noktada yoğunlaşır.
• Eski kaynaklara yaslanmak: Son beş yılın yayınları eksik kalırsa boşluk iddiası zayıflar ve TİK raporunda soru işareti doğurur.
• Kaynakçayı sona bırakmak: Metindeki atıfla kaynakça eşleşmez, teslimden önceki günler bu düzeltmelere gider.
• Kaynağı okumadan aktarmak: İkincil aktarım hataları büyür ve araştırma etiği açısından da sorun doğurabilir.

Hangi durumda destek almak işinizi kolaylaştırır?

Alanyazın taraması en çok, aramanın değil bölümün tıkandığı noktada zorlaşır. Şu durumlardan biri size tanıdık geliyorsa birlikte bakabiliriz:

• Danışmanınız “alanyazın zayıf” dedi, ama neyin eksik olduğunu tam çıkaramıyorsunuz.
• Konunuzda kaynak bulamıyorsunuz ya da binlerce ilgisiz sonuç arasında kayboluyorsunuz.
• Kaynaklar toplandı, fakat bölüm özet yığınına dönüştü ve boşluk bir türlü ortaya çıkmıyor.
• Tez sürecinde teslim tarihi yaklaşıyor ve alanyazın hâlâ en çok açık kalan kısım.

Birlikte çalışma süreci şöyle ilerler:

1. Ücretsiz ön görüşme: Konunuzu, varsa danışman notlarını ve elinizdeki kaynakları birlikte gözden geçiririz.
2. Kapsam ve yol haritası: Soruyu, veri tabanlarını, ölçütleri ve çalışma sırasını netleştiririz.
3. Adım adım birlikte çalışma: Sorguları kurar, kayıt tablosunu ve kavram matrisini birlikte oluştururuz.
4. Zoom’da birlikte değerlendirme: Çıkan yapıyı ve boşluk iddiasını adım adım geçeriz; son kararları siz verirsiniz.

Kapsamın tamamını hizmet sayfamızda, tezin bütününe yayılan desteği Tez Danışmanlığı sayfasında, çalışma ilkelerimizi Etik Çerçevemiz sayfasında bulabilirsiniz. Soru protokol gerektiriyorsa meta-analiz tarafında da aynı ekip yanınızdadır.

WhatsApp’tan ön görüşme isteyin

Sık sorulan sorular

Ücret ve süre neye göre belirlenir?

Konunun genişliğine, alandaki kaynak yoğunluğuna, tarama türüne ve elinizde hazır olan malzemeye göre belirlenir. Ön görüşmeden sonra size özel kapsam çıkarılır.

Bilgilerim gizli kalır mı?

Evet. Paylaştığınız dosyalar ve kişisel veriler KVKK aydınlatma metnimiz kapsamında korunur.

Süreç tamamen online yürür mü?

Evet. Görüşmeler Zoom üzerinden, dosya paylaşımları dijital ortamda yapılır; Türkiye’nin her yerinden ve yurt dışından çalışabilirsiniz.

Danışmanım yine geri dönerse ne olur?

Danışman notlarını birlikte okur, hangi eksiğe işaret ettiğini çıkarır ve metne nasıl yansıtılacağını adım adım planlarız.

Kaynaklar

• American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th ed.). https://doi.org/10.1037/0000165-000
• Bramer, W. M., Rethlefsen, M. L., Kleijnen, J., & Franco, O. H. (2017). Optimal database combinations for literature searches in systematic reviews: A prospective exploratory study. Systematic Reviews, 6, Article 245. https://doi.org/10.1186/s13643-017-0644-y
• Gusenbauer, M., & Haddaway, N. R. (2020). Which academic search systems are suitable for systematic reviews or meta-analyses? Evaluating retrieval qualities of Google Scholar, PubMed, and 26 other resources. Research Synthesis Methods, 11(2), 181–217. https://doi.org/10.1002/jrsm.1378
• Rethlefsen, M. L., Kirtley, S., Waffenschmidt, S., Ayala, A. P., Moher, D., Page, M. J., Koffel, J. B., & PRISMA-S Group. (2021). PRISMA-S: An extension to the PRISMA Statement for Reporting Literature Searches in Systematic Reviews. Systematic Reviews, 10, Article 39. https://doi.org/10.1186/s13643-020-01542-z
• Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.07.039
• Webster, J., & Watson, R. T. (2002). Analyzing the past to prepare for the future: Writing a literature review. MIS Quarterly, 26(2), xiii–xxiii.