Sistematik Derleme Makalesi Nasıl Yazılır? PRISMA 2020 Adım Adım

Sistematik derleme makalesi, bir soruya yanıt veren tüm çalışmaları önceden yazılmış bir protokole göre bulan, seçen, niteliğini değerlendiren ve sentezleyen bir araştırma makalesidir. Yazım sırası şöyledir: soruyu PICO gibi bir çerçeveyle netleştirmek, protokolü kaydetmek, veri tabanlarında tekrarlanabilir bir tarama yapmak, kayıtları iki kişi bağımsız olarak elemek, veri çıkarmak, yanlılık riskini değerlendirmek, bulguları sentezlemek ve metni PRISMA 2020’ye göre raporlamak. Konunuz belli, ama tarama protokolü ve PRISMA akışı kurulurken hangi kararın nereye yazılacağı karışıyorsa bu yazı tam o aşama için.

Sistematik derleme, bir kez yanlış kurulduğunda aylar sonra geri dönülemeyen kararların ilk haftalarda verildiği bir çalışmadır. Bu yüzden derleme ve meta-analiz danışmanlığı sürecinde işe yazmadan değil, protokolden başlarız. Aşağıdaki adımlar da aynı sırayı izliyor.

Sistematik derleme, geleneksel derlemeden nasıl ayrılır?

Grant ve Booth’un (2009) 14 derleme türünü karşılaştırdığı çalışmaya göre ayrımı belirleyen şey, yöntemin açık ve tekrarlanabilir olmasıdır. Geleneksel (anlatı) derlemede yazar, bildiği ve ulaştığı çalışmaları seçer; yapılan kaynak taraması metinde raporlanmaz. Sistematik derlemede ise başka bir araştırmacı aynı protokolle aynı çalışmalara ulaşabilmelidir.

Meta-analiz, sistematik derlemenin bir alt adımıdır: dâhil edilen çalışmaların etki büyüklüğü değerleri istatistiksel olarak birleştirilir. Her sistematik derleme meta-analiz içermek zorunda değildir; çalışmalar birleştirilemeyecek kadar farklıysa sentez yapılandırılmış anlatı biçiminde yazılır.

Bir tıpta uzmanlık tezi ya da doktora tezi için yapılan kapsamlı tarama, baştan bir protokolle yürütülürse bağımsız bir makaleye dönüşebilir; bu, tezden makale çıkarmanın yollarından biridir. Doçentlik için yayın planı yapan akademisyenlerin ise derleme makalenin kendi temel alanında nasıl değerlendirildiğini ve başlıca yazar koşulunu baştan kontrol etmesi gerekir.

Adım 1: Araştırma sorusu nasıl yapılandırılır?

Sağlık ve klinik alanlarda en sık kullanılan çerçeve PICO’dur: hasta/katılımcı (P), müdahale (I), karşılaştırma (C), sonuç (O). Nitel çalışmaları derleyen sorular için SPIDER, maruziyet sorularında PEO kullanılır. Soru dar olmalıdır; “tez konusu seçerken” yaptığınız daraltma burada da geçerlidir.

Örnek: “Tip 2 diyabetli yetişkinlerde (P) mobil uygulama temelli eğitim (I), standart eğitime göre (C) HbA1c düzeyini (O) düşürür mü?” Bu soru, dâhil etme ölçütlerinin dört satırını kendiliğinden verir.

Adım 2: Protokol nasıl yazılır ve nereye kaydedilir?

Protokol, taramaya başlamadan önce soruyu, ölçütleri, veri tabanlarını, seçim ve çıkarım sürecini, yanlılık aracını ve analiz planını yazılı hâle getirir. Protokol yazımında PRISMA-P kontrol listesi kullanılır. Sağlıkla ilgili sonuçları olan derlemeler genellikle PROSPERO’ya, sosyal bilimlerdeki derlemeler sıklıkla OSF’ye kaydedilir. Kayıt, hakemin “ölçütler sonuçlar görüldükten sonra mı değişti?” sorusunun yanıtıdır.

Protokolün mantığı bir tez önerisi gibidir: ne yapılacağını, sonuçları görmeden önce taahhüt edersiniz. Sonradan yapılan her değişiklik makalede gerekçesiyle belirtilir.

Adım 3: Tarama stratejisi nasıl kurulur?

Tarama, sorunun her öğesi için eş anlamlı terimlerin ve kontrollü sözcüklerin (ör. MeSH) birleştirilmesiyle kurulur. Aynı öğenin eş anlamlıları OR ile, farklı öğeler AND ile bağlanır. Sağlık alanında en az PubMed/MEDLINE, Embase ve Cochrane Library; sosyal bilimlerde Web of Science, Scopus, ERIC ya da PsycINFO; Türkçe alanyazın için TR Dizin ve DergiPark birlikte düşünülür. Hangi bilgi kaynaklarına erişiminiz olduğu, stratejiyi doğrudan belirler.

Örnek arama dizesi (PubMed):
(“diabetes mellitus, type 2″[MeSH] OR “type 2 diabetes”) AND (“mobile applications”[MeSH] OR “mobile app*” OR mHealth) AND (HbA1c OR “glycated hemoglobin”)

PRISMA-S uzantısı, taramanın 16 maddeyle raporlanmasını önerir: her veri tabanı ve platformu, tam arama dizesi, uygulanan sınırlamalar, tarama tarihi ve kayıt sayıları. Tam diziler genellikle ek dosyada verilir. Kayıtları bir kaynak yönetim programına aktarıp yinelenenleri bu aşamada ayıklamak, akış şemasındaki ilk sayıyı doğru verir.

Adım 4: Çalışmalar nasıl seçilir?

Seçim iki aşamada yapılır: önce başlık ve özet, sonra tam metin. Cochrane El Kitabı, seçimin en az iki kişi tarafından bağımsız yapılmasını ve uyuşmazlıkların tartışma ya da üçüncü bir inceleyiciyle çözülmesini önerir. İki inceleyicinin uyumu çoğu zaman Cohen kappa ile raporlanır. Tam metin aşamasında dışlanan her çalışmanın gerekçesi kaydedilir; bu gerekçeler PRISMA akış şemasına girer.

Adım 5: Veri nasıl çıkarılır ve yanlılık nasıl değerlendirilir?

Veri çıkarım formu, planlanan analizden geriye doğru kurulur: yazar ve yıl, ülke, desen, örneklem büyüklüğü, müdahalenin ayrıntısı, sonuç ölçüsü ve istatistikler. Formu iki üç çalışmada deneyip sonra kesinleştirmek, sonradan tüm çalışmalara geri dönmeyi önler.

Yanlılık riski, çalışma desenine uygun araçla değerlendirilir:

Sağlık alanında, sonuç başına kanıtın kesinliği GRADE ile değerlendirilir ve “bulguların özeti” tablosunda verilir.

Adım 6: Sentez nasıl yapılır?

Çalışmalar sonuç ölçüsü ve desen bakımından yeterince benzerse etki büyüklükleri birleştirilir: sürekli sonuçlarda ortalama fark ya da Cohen d/Hedges g, ikili sonuçlarda OR veya RR, ilişki çalışmalarında Fisher z dönüşümlü korelasyon. Heterojenlik Q, I² ve τ² ile okunur; yüksekse alt grup analizi ya da meta-regresyon planlanır. Bu analizler R, Stata ya da JASP ile yürütülebilir; tek bir birleştirme hesabını denemek için meta-analiz hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

Birleştirme mümkün değilse sentez, çalışmalar ortak özelliklere göre gruplanarak yapılandırılmış anlatıyla yazılır (SWiM rehberi bu raporlamayı tarif eder). Nitel çalışmaların sentezinde ise tematik analiz mantığına dayanan tematik sentez sık kullanılır; nicel ve nitel kanıt birlikte derleniyorsa bu, karma yöntem derlemesidir.

Tezde ya da makalede nasıl raporlanır?

PRISMA 2020, 27 maddelik bir kontrol listesi ve akış şemasından oluşur. Makale, IMRaD yapısı içinde şöyle kurulur: başlıkta “sistematik derleme” ifadesi; yapılandırılmış özet; girişte gerekçe ve soru; yöntemde protokol kaydı, ölçütler, kaynaklar, tarama, seçim, çıkarım, yanlılık ve sentez yöntemi; bulgularda akış şeması, çalışma özellikleri tablosu, yanlılık sonuçları ve sentez; tartışmada kanıtın sınırlılıkları ve çıkarımlar.

Derleme bir tezin parçasıysa aynı içerik tezde yöntem bölümü, bulgular bölümü ve tartışma bölümü başlıklarına dağıtılır; her bölüm, makaledeki karşılığıyla aynı soruyu yanıtlar.

APA 7 ile yöntem cümlesi örneği: “Bu derleme PRISMA 2020 bildirimine (Page vd., 2021) göre raporlanmış ve protokolü PROSPERO’ya [kayıt no] kaydedilmiştir. Tarama 15 Eylül 2026 tarihinde PubMed, Embase ve Cochrane Library’de yapılmıştır.”

Akış şeması örneği: Veri tabanlarından 1.248 kayıt → yinelenenler çıkarıldıktan sonra 912 → başlık ve özet incelemesinde 851 dışlandı → 61 tam metin incelendi → 43 dışlandı (yanlış popülasyon 18, uygun sonuç ölçüsü yok 15, desen uygun değil 10) → 18 çalışma dâhil edildi. Her ok, bir sayı ve bir gerekçe taşır.

Sistematik derlemede en çok nerede takılınır?

• Soru çok geniş kurulur. Binlerce kayıt çıkar, seçim aylarca sürer ve çalışmalar birleştirilemez.
• Protokol taramadan sonra yazılır. Hakem, ölçütlerin sonuçlara göre ayarlandığından şüphelenir; bu, ret gerekçelerinin başında gelir.
• Arama dizesi tek veri tabanında, tek sözcükle kurulur. İlgili çalışmalar kaçar; hakem eksik çalışmaları listelediğinde tarama baştan yapılır.
• Seçim tek kişiyle yapılır ya da dışlama gerekçeleri kaydedilmez. Akış şemasındaki sayılar birbirini tutmaz.
• Yanlılık aracı desene uymaz. Gözlemsel çalışmalara randomize çalışma aracı uygulanır; değerlendirme geçersiz sayılır.
• Heterojenlik yorumlanmadan tek bir ortalama verilir. Bu durum, hakem yorumlarında en sık istenen ek analizlerden biridir.

Bu hataların ortak sonucu zamandır: tarama yenilendiğinde tarih değişir, sayılar değişir ve metnin büyük bölümü yeniden yazılır. Makale reddedilirse de çoğu zaman sorun yazımda değil, yöntemin raporlanış biçimindedir.

Hangi durumda destek almak işinizi kolaylaştırır?

Sistematik derlemede destek, en çok tarama protokolü ve PRISMA akışı kurulurken işinizi kolaylaştırır. Şu durumlardan biri size tanıdık geliyorsa birlikte bakabiliriz:

• Sorunuz belli ama PICO’ya ve dâhil etme ölçütlerine dönüşmüyor, protokol bir türlü yazılamıyor.
• Arama dizesi ya çok az ya da binlerce kayıt getiriyor; hangi veri tabanında nasıl kurulacağına karar veremiyorsunuz.
• Seçimi bitirdiniz ama akış şemasındaki sayılar birbirini tutmuyor, dışlama gerekçeleri dağınık.
• Çalışmalar elinizde; yanlılık aracını, etki büyüklüğünü ya da birleştirmenin mümkün olup olmadığını netleştirmeniz gerekiyor.

Birlikte çalışma süreci şöyle ilerler:

1. Ücretsiz ön görüşme: Sorunuz, alanınız ve takviminiz konuşulur; derlemenin bu soruyla mümkün olup olmadığı değerlendirilir.
2. Kapsam ve yol haritası: Protokol, ölçütler ve analiz planı yazılı hâle getirilir; kayıt metni hazırlanır.
3. Adım adım birlikte çalışma: Deneme taraması, seçim ve uyum hesabı, veri çıkarımı, yanlılık değerlendirmesi ve analiz; PRISMA akışı her aşamada belgelenir.
4. Zoom’da birlikte değerlendirme: Sonuçlar adım adım geçilir, PRISMA kontrol listesi üzerinden metnin eksikleri çıkarılır.

Dâhil etme kararları, yorum ve yazarlık sizde kalır; nasıl çalıştığımızı Etik Çerçevemiz sayfasında açıkça anlattık. Metnin dergi biçimine uyarlanması ve hakem süreci için makale danışmanlığı, hedef dergi kararı için dergi seçimi yazımıza da göz atabilirsiniz. Tarama aşamasında yalnızca veri tabanı stratejisine ihtiyacınız varsa alanyazın taraması desteğimiz de bu iş için kurgulandı.

WhatsApp’tan ön görüşme isteyin

Sık sorulan sorular

Sistematik derleme desteğinin ücreti ve süresi neye göre belirlenir?

Sorunun genişliğine, taranacak veri tabanı sayısına, beklenen kayıt sayısına, meta-analiz yapılıp yapılmayacağına ve hangi aşamada olduğunuza göre belirlenir. Ön görüşmede kapsam netleşince size yazılı bir yol haritası sunarız.

Çalışmam ve verilerim gizli kalır mı?

Evet. Paylaştığınız protokol, kayıt listeleri ve taslaklar yalnızca sizinle yürütülen çalışmada kullanılır; kişisel verilerin nasıl işlendiğini KVKK Aydınlatma Metni‘nde bulabilirsiniz.

Tüm süreç online yürütülebilir mi?

Evet. Dosya paylaşımı, yazılı geri bildirim ve Zoom görüşmeleriyle tamamen online çalışırız; bulunduğunuz şehir sürece engel değildir.

Hakem ya da danışman ek analiz isterse ne yapılır?

Gelen yorumlar madde madde okunur; istenen ek tarama, duyarlılık ya da alt grup analizinin nasıl yapılacağı ve yanıt mektubunda nasıl anlatılacağı birlikte planlanır.

Kaynaklar

• Grant, M. J., & Booth, A. (2009). A typology of reviews: An analysis of 14 review types and associated methodologies. Health Information & Libraries Journal, 26(2), 91–108. https://doi.org/10.1111/j.1471-1842.2009.00848.x
• Higgins, J. P. T., Thomas, J., Chandler, J., Cumpston, M., Li, T., Page, M. J., & Welch, V. A. (Eds.). (2024). Cochrane handbook for systematic reviews of interventions (Version 6.5, updated August 2024). Cochrane. https://www.cochrane.org/handbook
• Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., … Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
• Rethlefsen, M. L., Kirtley, S., Waffenschmidt, S., Ayala, A. P., Moher, D., Page, M. J., Koffel, J. B., & PRISMA-S Group. (2021). PRISMA-S: An extension to the PRISMA statement for reporting literature searches in systematic reviews. Systematic Reviews, 10, 39. https://doi.org/10.1186/s13643-020-01542-z
• Sterne, J. A. C., Savović, J., Page, M. J., Elbers, R. G., Blencowe, N. S., Boutron, I., … Higgins, J. P. T. (2019). RoB 2: A revised tool for assessing risk of bias in randomised trials. BMJ, 366, l4898. https://doi.org/10.1136/bmj.l4898